Opinie

Pax Americana nadert haar einde

Voor bescherming van grens en klimaat hoeft Europa niet langer op steun van Amerika te rekenen. Dat was ooit anders, schrijft . Maar nu? „Als Europa wordt ontwricht door een nieuwe golf populisme, is er niemand in het Witte Huis om tegengas te geven.”

Amerikaanse troepen landen op Omaha Beach, Frankrijk, op 6 juni 1944, deze week 73 jaar geleden. Foto Getty Images

Het rammelt al een tijdje in de naoorlogse orde die door de Verenigde Staten werd opgericht en beheerst. Het besluit van president Trump om de VS terug te trekken uit het klimaatakkoord van Parijs heeft het einde van die orde een stuk dichterbij gebracht.

Voor het eerst sinds De Gaulle heeft een Westerse leider, Angela Merkel, er openlijk blijk van gegeven dat zij geen vertrouwen meer heeft in het leiderschap van de VS. Dat juist een Duits regeringshoofd dit vindt is wrang, maar passend. Meer dan enig ander land heeft Duitsland de hulp van Amerika nodig gehad om weer overeind te komen als een beschaafde en vreedzame democratie.

Het prestige van de Amerikaanse democratie daalt bovendien dagelijks door de even potsierlijke als gevaarlijke acties van een president die het zelf niet zo nauw neemt met democratische normen. De getuigenis deze week van voormalig FBI-chef James Comey heeft daar verder blijk van gegeven. Een president die als een soort maffia-baas druk uitoefent op zijn eigen topambtenaren, is niet een man waar de rest van de wereld op aan kan.

Misschien moeten we het einde van de Pax Americana gelaten tegemoet zien. Geen enkel politiek systeem heeft het eeuwig leven. De internationale orde die onder de vleugels van de VS na 1945 is ontstaan, was essentieel toen Europa en Japan in puin lagen en de Koude Oorlog op gang kwam. Maar die orde vertoont nu ouderdomsverschijnselen en staat wellicht nieuwe, betere regelingen in de weg.

Duitsland eronder houden is geen NAVO-doel meer

De oorspronkelijke raison d’être van de NAVO werd door Lord Ismay, de eerste secretaris-generaal, zo onder woorden gebracht: „To keep the Russians out, the Americans in, and the Germans down.

Het is echter niet meer nodig om Duitsland eronder te houden. En of Rusland na de val van de Sovjet-Unie erbuiten had moeten blijven, is aanvechtbaar. Bovendien heeft Trump over één ding gelijk: Europa en Japan zijn veel te afhankelijk geworden van de militaire macht van Amerika.

Die afhankelijkheid voor onze collectieve veiligheid maakt de Europese landen noch Japan overigens tot Amerikaanse koloniën. De VS is formeel ook geen koloniale mogendheid. Maar aspecten van een typisch laat-koloniaal dilemma zijn duidelijk zichtbaar. Een onverhoeds einde van de Amerikaanse leidersrol in de internationale betrekkingen zou kunnen leiden tot chaos. En minder goedwillige landen staan al te popelen om in het machtsvacuüm te springen. Maar als de VS al te lang moet waken over de protectie van Oost-Azië en Europa, wordt het steeds moeilijker om afhankelijke landen te bewegen om voor hun eigen veiligheid te zorgen.

Wanneer wereldrijken uit elkaar vallen, volgt meestal geweld. De massamoord op Armeniërs, vanaf 1915, was een van de gevolgen van de ontbinding van het Ottomaanse rijk. Het einde van de Donau-monarchie, na de Eerste Wereldoorlog, ging gepaard met extreem nationalisme en moorddadig antisemitisme. Meer dan een miljoen mensen in India en Pakistan kwamen op gruwelijke wijze om toen het Britse koloniale bewind in 1947 plotseling ophield te bestaan.

De gevolgen van ‘America First’ zijn onverkwikkelijk

Dit is geen reden om het imperialisme aan te prijzen. Maar de gevolgen van ‘America First’ zijn onverkwikkelijk. Het leiderschap van de VS had vele mankementen, zoals onbesuisde oorlogen en te veel steun aan ongure regimes in naam van de oorlog tegen het oprukkende communisme, of nu het terrorisme. Maar het had ook voordelen. Nooit hebben landen in Europa en Oost-Azïe zo lang in welvaart en vrede geleefd als onder Amerikaanse bescherming na 1945.

Ondanks de anti-communistische excessen, met name in Amerika zelf, heeft de dominante rol van de VS ook gewerkt als rem op ideologisch extremisme. Varianten van het fascisme, het communisme, of radicaal-nationalisme hebben in West-Europa of Japan onder de Pax Americana geen postgevat. Het is mogelijk dat het Trump-effect bij de laatste verkiezingen in Nederland en Frankrijk meer als een rem heeft gewerkt op de nieuw-rechtse demagogie dan als een stimulans. Maar als Europa zou worden ontwricht door een nieuwe golf van populisme, dan is er niemand in het Witte Huis die tegengas zal geven.

In Japan heeft de afhankelijkheid van de VS tijdens de Koude Oorlog in Azië geleid tot een min of meer permanente regering van één conservatieve partij, en tot politieke uitsluiting van alles wat links is. Maar de revanchistische uitwassen van rechts extremisme werden ook aan banden gelegd. Dit wordt moeilijker als de Japanners niet meer op Amerikaanse steun kunnen rekenen en in paniek raken over de groeiende macht van China.

De van origine Oost-Duitse kanselier Merkel is beduchter voor Russische inmenging in Europa dan sommigen van haar voorgangers. Ongetwijfeld zullen Rusland en China profijt trekken uit de ontbinding van het Amerikaanse leiderschap.

Moskou ligt dichter bij Berlijn dan Washington

Niet iedereen vindt dit even bedreigend. Moskou ligt tenslotte dichter bij Berlijn of Parijs dan Washington of New York. En er is veel geld te verdienen door Russische of Chinese leiders naar de mond te praten. Daar kan de huidige Amerikaanse president over meepraten. Bovendien is de kans op een Russische of Chinese invasie, in Japan of West-Europa althans, gering.

Toch zal het niet meevallen om in een wereld te leven die wordt gedomineerd door Rusland en China. Kritiek geeft snel aanleiding tot repercussies, met name in de economie. Zelfcensuur in films die mikken op de Chinese markt is nu al gebruikelijk in Hollywood. Media die willen blijven opereren in Moskou of Peking komen onder toenemende druk om zich aan te passen aan autoritaire normen. Dat gaat ten koste van onze eigen samenleving die het moet hebben van openheid en vrijheid van meningsuiting.

Hopelijk brengt het einde van Pax Americana geen heftige militaire conflicten met zich mee (wat absoluut niet kan worden uitgesloten). Maar dan nog zullen we ons moeten voorbereiden op een tijd waarin we met weemoed terugkijken op het betrekkelijk goedaardige imperialisme uit Washington.