Aluminiumfolie houdt eten wel warm in rugzak van fietskoerier

Een naschrift in Alledaagse Wetenschap bij enkele heikele kwesties – van de rugzak met warm eten tot de rugzak met explosieven.

Opgewarmde blikjes met Sisi koelen af in een zwarte omgeving, een witte omgeving en in een omgeving met aluminiumfolie. Foto NRC fotodienst

Terug naar eerdere AW-afleveringen, om te beginnen naar de aflevering van vorige week die over de bomaanslag in Manchester ging. De New York Times publiceerde (Britse) forensische foto’s waarop een bebloed kokertje was te zien. Het was in de linkerhand van de aanslagpleger gevonden. De krant noemde het een schakelaar, de rest van de media: een detonator. Maar in een bom is een detonator een minuscule springlading die door een batterij en een schakelaar wordt ontstoken en de hoofdlading doet ontploffen. Die hou je niet in je hand.

Wie goed keek zag dat het kokertje veel leek op een kleine zaklantaarn, een lantaarn waar de penlite-batterij nog in zat. Omdat er ook een printplaatje (circuit board) uit stak was het waarschijnlijk de afstandsbediening waarmee de schakelaar in de bombevattende rugzak bediend moest worden. Er zat immers ook nog een batterij in die rugzak. Conclusie: de aanslag was helemaal niet als zelfmoordaanslag bedoeld.

Eén van de van AW-wege geraadpleegde experts wilde wel instemmen met deze conclusie, de tweede weigerde commentaar en de derde had bedenkingen. Het kokertje kon best echt een schakelaar zijn, mogelijk was het een chicken switch of een dead man’s switch of misschien was alleen maar een zaklantaarn als schakelaar gebruikt omdat die zo goed in de hand lag. Wij van AW vinden het ver gezocht. En dat printplaatje dan?

De kans dat de mondiale media in het zaklantaarntje ooit nog iets anders dan een detonator zullen zien is niet groot. Vorig jaar is wereldwijd aangenomen dat de twee terroristen die op 22 maart bommen lieten ontploffen op het Brusselse vliegveld Zaventem een detonator hadden verstopt in de handschoen die ze aan hun linkerhand droegen. Geraffineerd! Achteraf heeft het Belgisch federaal parket bevestigd dat er helemaal geen handschoenen waren geweest, ’t had alleen maar zo geleken (The Wall Street Journal, 13 mei 2016).

De gladde kant van de beschuit kan net wat meer trekkracht opnemen dan de poreuze kant, et voilà

Op 29 april is hier onderzocht of het waar is, zoals sommigen beweren, dat je beschuiten maar het beste aan hun onderkant kunt besmeren omdat ze dan minder makkelijk breken. (Het ontbijtbord waarop de beschuit rust, heeft een hol oppervlak.) Een simpele proef liet zien dat het onzin was. Beschuiten die uitsluitend langs hun omtrek ondersteund werden, doorstonden de grootste krachtinwerking als ze gewoon met hun poreuze kant naar boven lagen. Maar waarom dit zo is bleef onduidelijk.

Meerdere Delftenaren hebben op het probleem gereageerd: een elektrotechnisch ingenieur, een civiel ingenieur en een hoogleraar oppervlakken-en-grenslagen. Dit zeggen ze: als een beschuit van boven wordt belast neigt het bovenvlak tot indrukken en het onderoppervlak tot oprekken. (Wikipedia: buiging (mechanica)). Brosse materialen, zoals beschuit, zijn beter tegen druk dan tegen trek bestand. Een beschuit zal daarom altijd vanaf de opgerekte onderzijde gaan bezwijken. De gladde kant van de beschuit kan net wat meer trekkracht opnemen dan de poreuze kant, et voilà.

Heel veel reacties kwamen er op de kwestie van 14 april. Waarom, was de vraag, is de binnenzijde van de reuzenrugzakken waarmee bezorgers van Foodora, Deliveroo, UberEats en Thuisbezorgd warm eten rond brengen voorzien van aluminiumfolie? Van de warmtereflectie binnen een gesloten container valt toch geen nuttig effect te verwachten?

Denk aan een min of meer bolvormige container die aan de binnenzijde met aluminiumfolie is bekleed. Laat een piepkleine hittebron vanuit het midden van de container warmte naar alle kanten stralen. Bijna alle warmtestralen belanden na weerkaatsing tegen het folie weer op een andere plek op het folie, worden opnieuw op folie geworpen, en dan weer, en nog een keer, enz. Elke keer wordt een fractie geabsorbeerd tot uiteindelijk álles is geabsorbeerd. Dus folie heeft geen zin. Zo stond het hier ongeveer.

Het klonk aannemelijk genoeg, maar een simpel proefje toonde aan dat het folie toch zin had. Een blikje opgewarmde Sisi No Bubbles koelde binnen een (gesloten) zwarte doos meetbaar sneller af dan binnen een doos die met folie was bekleed. Bij een starttemperatuur van 75 graden scheelde het na zes kwartier ongeveer 4 graden. Deze week is de proef nog eens herhaald, nu ook met een van binnen wit geverfde doos. Sisi-starttemperatuur was weer 75 graden. Na vijf kwartier stonden de blikjes in de zwarte en witte doos op 39,5 graden, de Sisi binnen de foliedoos was 42 graden. Folie wérkt.

De fout zat ’m in de aanname dat de warmtebron oneindig klein was. Het was een slecht gekozen model. Het Sisiblikje onderschept een groot deel van de straling die de wand weerkaatst, enkele lezers hebben aan de hand van Excel-berekeningen laten zien hoeveel dit scheelt.

De jaarlijkse notitie over de terugkeer van de gierzwaluwen komt wat laat. Van AW-wege wordt de terugkeer boven het centrum van Amsterdam bijgehouden sinds 1972. Herman Nuijen houdt de terugkeer boven Hilversum bij sinds 1942, inmiddels 75 jaar. De twee homogene reeksen ontlopen elkaar niet veel. Dit jaar werden de eerste gierzwaluwen zowel in Hilversum als Amsterdam pas op 3 mei gezien. Vorig jaar, toen april ook koud was, kwamen ze bijna even laat terug. Het wordt duidelijk dat de terugkeerdatum door de Nederlandse apriltemperatuur wordt bepaald. Maar hoe weten de gierzwaluwen dat het hier koud is?