Wij geven u dit artikel cadeau om u een concreet voorbeeld te geven hoe de NRC-code terugkomt in onze journalistiek. Vanuit de NRC-code ontstaat journalistiek waar wij trots op zijn.

Aandachtshoer

NRC Code nr. 2

Wij hanteren een scheiding tussen feiten en commentaar (facts are sacred, comment is free). In de berichtgeving staan feiten centraal (en de context daarvan in duiding en analyse), niet de mening of persoonlijke voorkeur van de auteur. In opinies gaat het om persoonlijke standpunten.

persoon

Hoe gaat Den Haag om met de grote vragen van deze tijd? Dat wil politiek verslaggever Marike Stellinga weten. Als een golf positief nieuws over het Binnenhof rolt, gaat ze rechtop zitten. Want klopt het wel als Rutte zegt dat we straks allemaal profiteren van een groeiende economie?

Arme columnisten – in rustige tijden konden ze risicoloos wild en onverantwoordelijk om zich heen slaan; tegenwoordig lijken ze veroordeeld tot het pleiten voor nuchterheid en realiteitsbesef. Want dit zijn theatrale, uitzinnige tijden – en als je niet uitkijkt, heb je een dagtaak aan het corrigeren van opzichtige leugens.

Ondankbaar werk. In de Verenigde Staten houdt een heel segment van commentatoren zich bezig met het analyseren, onthutst weerspreken en zorgvuldig weerleggen van de tweets en uitspraken van president Donald Trump. Talloos zijn inmiddels ook de gepubliceerde oproepen aan Trump om het agressieve getwitter presidentieel te laten rusten, gevolgd door minstens zoveel oproepen aan ons om die tweets gewoon geen aandacht te geven – doorlopen, mensen, niet de trol in het Witte Huis voeden, hij wordt er alleen maar groter van! Wie hapt, doet mee. Maar zelfs die vermaningen, die constante aansporing tot bedachtzaamheid, worden als vanzelf onderdeel van het circus Trump. Ook dit betoog.

Ook na de aanslagen in Manchester en Londen klinken weer oproepen tot beschouwelijke nuchterheid. Het is van een onvoorstelbare wreedheid, maar juist door ontzetting uit te schreeuwen, maken we die losers groter dan ze zijn. Commentator Rob de Wijk noemt terrorisme „een wrede vorm van straattheater”. „Als mensen niet kijken, is de act niet geslaagd. Als iedereen erbovenop springt, ook de deskundigen, speel je de terroristen in de kaart.”

Arnon Grunberg citeert De Wijk instemmend in zijn Volkskrant-column. Mythologiseer de terreur niet, stelt hij. „Excessieve aandacht geven is mythologiseren.”

Maar hoe doe je dat? Iedere oproep om ergens geen aandacht aan te geven, is er aandacht aan geven – dat is de Catch-22 van onze mediacultuur. Het radicaal-islamitisch terrorisme speelt daar handig op in. Het is een wreed spektakel, dat afstoot en fascineert en in die zin de collectieve aandacht in zijn greep houdt. Het is, zoals De Wijk zegt, inderdaad een act, alle krankjorume ideologische rechtvaardiging ten spijt – het wil en kan niks, behalve uitnodigen tot haat en repressie. Politici, die het steeds meer van spektakel moeten hebben, laten die buitenkans niet aan zich voorbij gaan. Afgelopen week verklaarde zowel de Britse premier May, als een kersverse minister van Macron, dat wanneer mensenrechten onze veiligheid in de weg zitten, die mensenrechten maar opzij moeten worden geschoven.

Volgens de Franse kunstenaar/filosoof Guy Debord (1931-1994) leven we in een spektakelmaatschappij, volgens hem een product van het kapitalisme, waar de mens gereduceerd is tot toeschouwer van een onophoudelijk spektakel van woord en beeld, volkomen gefabriceerd, zonder veel besef van verleden of toekomst. Alles vindt plaats in het nu. In die samenleving draait het dan ook louter om de aandacht die iets genereert.

Dus gaat het nu vooral om theatrale gebaren, ongelofelijke meningen of hyperbolen, die ons dwingen tot luide afschuw of verbeten instemming. De tweets van Trump zijn een performance die de werkelijkheid volledig schuil laat gaan achter het gebaar.

De imaginaire muur langs de grens met Mexico is het toonbeeld van dat spektakel – eerst zou Mexico hem betalen, vervolgens zou het geen echte muur worden, toen moest de belastingbetaler hem even voorschieten. Deze week stelde Trump ineens voor om de muur met zonnepanelen te behangen, omdat blijkt dat die sector een ontzagwekkende hoeveelheid banen schept, veel meer dan de kolenindustrie die een van de redenen was om het akkoord van Parijs op te zeggen – maar de kolenmijnen van Pittsburgh, dat is weer een andere voorstelling. Die muur bestaat niet, maar hij zit in ons hoofd. Het is zuiver politiek theater.

Kijk de documentaire Get me Roger Stone, over de beruchte, cynische adviseur van Trump en je begrijpt hoe het werkt. Stone zelf begrijpt het als geen ander: wanneer je maar genoeg rook produceert rond je vijanden, heb je geen vuur meer nodig. Lock her up! En wanneer alles om spektakel draait, zijn het gouden tijden voor de aandachtshoer.

Dat dit theater zich weinig aantrekt van de feiten is nu wel bekend. Jammer voor de factcheck in de journalistiek, een genre dat al jaren bestaat, maar geen enkel effect op politici heeft gehad en vermoedelijk ook niet op kiezers. Je beklagen over de aandacht voor de piano van Thierry Baudet is aandacht geven aan de piano van Thierry Baudet. Trump zal overeind blijven zolang mensen gefascineerd worden door Trump. Pas wanneer men zich begint te vervelen, is het afgelopen. Dat is wellicht de enige vorm van kritiek die effectief is in de spektakelmaatschappij – een lege zaal.

Bas Heijne schrijft elke week een column op deze plek.