Veel sappige details bij verhoor Comey, maar geen basis voor impeachment

Rusland-dossier

Ex-FBI-chef Comey werd in de Senaat ondervraagd over zijn gesprekken met Trump. Opvallend: hij vertelde dat hij bewust informatie had gelekt uit angst voor „leugens”.

James Comey, die begin mei ontslagen werd als directeur van de FBI, werd donderdag onder grote mediabelangstelling gehoord door de Inlichtingencommissie van de Senaat. Foto Andrew Harnik/AP

De Amerikaanse president Donald Trump wantrouwt de geheime diensten, maar het omgekeerde is ook waar. De geheime diensten, of in elk geval de door Trump ontslagen FBI-directeur James Comey, vertrouwen de president op hun beurt voor geen cent. De vete tussen de diensten en het Witte Huis – en daarmee de barst in de Amerikaanse rechtsstaat – werd donderdag nog dieper door de tweeënhalf uur durende getuigenis van Comey voor de Inlichtingencommissie van de Senaat, en de tegenaanval, meteen daarop, uit het Witte Huis.

In Comeys ogen, zo bleek uit de hoorzitting en uit een geschreven verklaring die woensdag al was vrijgegeven, waren zijn interacties met de president een botsing van twee waardenstelsels: een president die liegt als het hem uitkomt en wie zaken als de rechtsstaat en het landsbelang onverschillig laten. Voor Trump telt alleen loyaliteit aan Trump. Daartegenover positioneerde Comey zichzelf als een dienaar van de rechtsstaat en vooral van de FBI.

Zijn stem brak aan het begin van de zitting, toen hij vertelde dat hij besloot te getuigen omdat „de regering ervoor koos mij, en belangrijker, de FBI te belasteren”, door te zeggen dat de organisatie onder zijn leiding in wanorde verzonk. „Dat waren leugens. Regelrecht”, aldus Comey.

De regering koos ervoor om mij en de FBI te belasteren door te zeggen dat de organisatie slecht werd geleid. Dat waren simpelweg leugens.

In zijn getuigenis voegde hij vooral details toe aan het geschreven verslag van zijn gesprekken met Trump. Daarin staat hoe Trump in een aantal ontmoetingen met Comey diens loyaliteit eiste, en invloed probeerde uit te oefenen op het FBI-onderzoek naar Russische inmenging in de verkiezingen en de Russische connecties van Trumps entourage. Volgens Comey vroeg Trump hem ‘de wolk’ van het Rusland-onderzoek weg te nemen en publiekelijk te verklaren dat Trump persoonlijk geen doelwit was van FBI-onderzoek.

Comey ging niet zo ver dat hij Trump beschuldigde van hinder van de rechtsgang, wat een grond kan zijn voor impeachment. „Het is niet aan mij om te zeggen of de president probeerde de rechtsgang te hinderen”. Maar gevaarlijk voor Trump was zijn opmerking over Robert Mueller, de speciale aanklager die na het ontslag van Comey werd aangesteld om het FBI-onderzoek te leiden. De conclusie over belemmering van de rechtsgang liet hij aan Robert Mueller. Want Mueller, zei Comey, werkt daar naartoe. Hij onderzoekt ook „de intentie [van Trump], en of dat een strafbaar feit is”.

Ik heb [Trumps] tweet over tapes gezien. Jeetje, ik hoop dat er opnames zijn. Ik zal ermee instemmen om ze vrij te geven

Deze opmerking ondergraaft de verdediging van het Witte Huis tot nu toe. Trump drong er bij Comey steeds op aan openbaar te maken dat Trump zelf niet onderzocht werd; zo wilde de president afstand creëren tussen hemzelf en het Rusland-onderzoek.

In de hoorzitting maakte Comey duidelijk dat Trump wél persoonlijk wordt onderzocht: Robert Mueller buigt zich over de vraag of Trump de rechtsgang heeft willen hinderen. Dat is gevaarlijk voor de president. Hinderen van de rechtsgang was in elk geval de belangrijkste aanleiding voor de impeachment-procedure tegen president Richard Nixon in de jaren 70, tijdens de Watergate-affaire, en in de jaren 90 voor de procedure tegen president Bill Clinton, in de zaak-Monica Lewinsky. Trumps lot ligt nu in handen van Mueller.

Ik denk niet dat het aan mij is om te zeggen of het gesprek dat ik had met de president een poging was om de rechtsgang te belemmeren.

Onorthodox

Nieuw was verder dat Comey donderdag vertelde dat hij zélf een bijdrage had geleverd aan Muellers aanstelling, en wel op een voor een FBI-directeur onorthodoxe manier: lekken naar de pers.

Trump twitterde enkele dagen na Comeys ontslag dat Comey „maar beter kan hopen dat er geen opnames zijn van onze gesprekken voordat hij naar de pers gaat lekken”. Daarop besloot Comey zijn aantekeningen over zijn gesprek met Trump in het Oval Office, waarin deze het onderzoek naar de opgestapte Nationale Veiligheidsadviseur Flynn ter sprake bracht, via een vriend naar The New York Times te lekken. „Midden in de nacht schoot het me te binnen. Als er opnames zijn, is het niet zijn woord tegen het mijne.” Hij hoopte dat dit zou leiden tot het aanstellen van een speciale, onafhankelijke onderzoeker, zei Comey. Zijn opzet slaagde.

Het Witte Huis ging donderdag onmiddellijk in de tegenaanval. Niet, zoals gebruikelijk, via tweets van de president, want Trump zweeg op Twitter – zijn zoon Don Jr. nam daar de honneurs waar. Maar een uur na afloop van Comey’s getuigenis legde Trumps advocaat Marc Kasowitz een verklaring af. Hij concludeerde dat de president „volkomen vrijgepleit” was na Comey’s getuigenis, omdat Comey onder ede had verklaard dat de president niet werd onderzocht. Een aantal door Comey aan Trump toegeschreven uitspraken heeft de president nooit gedaan, aldus Kasowitz. En het Witte Huis laat onderzoeken of Comey strafbaar is door zijn aantekeningen te laten lekken naar de pers. Het artikel dat The New York Times publiceerde op basis van de door Comey gelekte informatie, verscheen al vóór de tweet van Trump, zei Kasowitz, effectief twijfel zaaiend over Comey.

Of er, zoals Trump suggereerde, inderdaad opnames bestaan van de gesprekken die de twee voerden, is onbekend. Comey hoopt in elk geval van wel. Lordy, verzuchtte hij, met een uitdrukking die veel hilariteit op Twitter veroorzaakte, „ik hoop dat er opnamen zijn”.

Ik was verbijsterd toen ik de president op tv zag zeggen dat hij me eigenlijk had ontslagen wegens het Ruslandonderzoek.

De hoorzitting concentreerde zich op de drie ontmoetingen en twee telefoongesprekken met Trump die Comey tot in detail had beschreven in zijn verklaring. De meeste vragen gingen over het gesprek over de pas opgestapte Nationale Veiligheidsadviseur Michael Flynn dat Trump en Comey op 14 februari voerden in het Oval Office.

Trump had na een veiligheidsbriefing iedereen gesommeerd de kamer te verlaten, inclusief minister van Justitie Jeff Sessions. Daarna zei Trump tegen Comey dat Flynn „een goeie vent was” en dat hij hoopte dat Comey „een manier zag het onderzoek naar Flynn los te laten”.

‘Verbijsterd’

Tijdens de hoorzitting probeerden Democraten Comey te ontlokken dat dit neerkwam op het hinderen van de rechtsgang. Comey erkende dat hij het vreemd vond dat Trump iedereen had weggestuurd voordat hij zijn opmerkingen maakte. Comey zei dat hij Trumps woorden zag als ‘instructies’. „Ik vatte het op als wat hij wilde dat ik deed.”

Maar Republikeinen zeiden dat Trump slechts had gezegd dat hij dit hoopte, wat hem vrijstond. Ze benadrukten dat er aan Trumps woorden nooit gevolg was gegeven. En ze vroegen Comey waarom hij niet meteen tegen de president had gezegd dat diens woorden ongepast waren, in plaats van deze op te potten en ze daarna te laten lekken naar de pers. Comey zei dat hij „verbijsterd” was over de woorden van de president. Hij had misschien anders moeten reageren, zei hij. „Maar ik ben Kapitein Moed niet”. Het was een tekenend moment, omdat het liet zien dat er niet alleen wantrouwen heerst jegens Trump in de instituties, maar ook angst.

Comey, die zijn ontslag via de televisie moest vernemen, vereffende donderdag de rekening met Trump. Hij beschreef hoe de president nooit belangstelling toonde voor maatregelen tegen de Russische inmenging in de verkiezingen, alleen voor het FBI-onderzoek naar zijn entourage. Comey schetste hoe hij meteen na zijn eerste ontmoeting à deux met Trump, nog voor diens aantreden, begonnen was aantekeningen te maken. Dat kwam door de aard van de man die hij net had gesproken, zei Comey. „Ik was oprecht bezorgd dat hij zou gaan liegen over de aard van onze ontmoeting.” Na het gesprek over Flynn wilde Comey niet meer met Trump alleen in één kamer zijn, zei hij.

Maar Comey probeerde ook duidelijk te maken dat hij als ex-FBI-man boven de partijen staat. Voor het oog van het hele land wees hij op de schade die de verkiezingsmanipulatie door de Russen toebracht aan de Amerikaanse democratie.

Naar de getuigenis van Comey was door velen reikhalzend uitgekeken. Mensen verzamelden zich bij het Congres, grote tv-zenders verzorgden live-uitzendingen en bars zetten grote schermen neer, als bij een sportwedstrijd.

Schoten de VS, afgezien van het boeiende politieke theater, veel op met Comeys getuigenis? De geschiedenisboeken zijn tal van tekenende details rijker over het gedrag van een president en de afwegingen van een FBI-directeur. Maar Robert Muellers onderzoek naar de Ruslandaffaire kan nog heel lang duren. En over de vraag of Trump de rechtsgang al dan niet hinderde, zijn voor- en tegenstanders niet van gedachten veranderd. Wat wel duidelijk werd, is dat het Witte Huis zich tot het uiterste zal verdedigen.