Met de VOC-schepen kwamen ook de exoten

Exotische dieren

Amsterdam was de cruciale havenplaats waar tal van uitheemse soorten arriveerden. Struisvogels, leeuwen, tijgers, de koningsgier: Amsterdammers verlustigden zich eraan.

De knysnatoerako (de ‘Sogenaamde loeri uit het houteniques land’) uit de bergen bij Kaap de Goede Hoop (pen- en waterverftekening van Robert Jacob Gordon, 1777-1786) Illustraties uit Exotische dieren in historisch Amsterdam

Ruim een eeuw lang, tussen 1675 en 1784, leefden in Amsterdam tussen Groenburg- en Kloveniersburgwal tal van dieren uit tropische streken. De belangstellende kon ze aanschouwen in de menagerie van herbergier Blauw Jan. Zijn lievelingsvogel was de koningsgier, een roofvogel uit de Nieuwe Wereld. Ook het logement De Witte Oliphant aan de toenmalige Botermarkt, nu Rembrandtplein, vormde een exotische kijkdoos. Struisvogels, leeuwen, tijgers, herten, pauwen, bavianen, apen, papegaaien, kaketoes, stekelvarkens en een loopvogel (de kasuaris), gaven aan de Amsterdamse binnenstad een exotisch cachet. De koningsgier genoot zelfs internationale faam: Europese vorsten wilden hem van de eigenaar voor veel geld kopen.

In Exotische dieren in historisch Amsterdam beschrijft beeldend kunstenaar en onderzoeker Ria Winters een boeiend aspect van de Gouden Eeuw. Amsterdam was de cruciale havenplaats waar uitheemse soorten arriveerden, vooral aan boord van VOC-schepen. Voor zeevarenden was dierenhandel lucratief. En de Amsterdamse bevolking was gretig zich te verlustigen aan deze levende have uit verre oorden.

Een tapir of ‘waterpaard’ uit Zuid-Amerika (gouache Jan Velten, circa 1700). Illustraties uit Exotische dieren in historisch Amsterdam

Winters richt de aandacht op twee historische figuren en enkele dieren. Haar hommage aan tekenaar Jan Velten en de ‘reisgierige wetenschapper’ Ernst Brinck zijn de mooiste bladzijden. Zoals zij Velten te voorschijn haalt uit de archieven is zelfs ontroerend: hij tekende zichzelf als een bescheiden man, keurig gekleed, met golvend haar. Zijn tekeningen en gouaches laten in naïeve maar treffende stijl de dieren zien. Velten noemt de collectie van Blauw Jan „Natuurtoneel”.

Trieste verhalen

Natuurwetenschapper Brinck hield nauwgezet de wonderbaarlijke hoofdstedelijke fauna bij. Tussen zijn notities vindt Winters de sprekende aantekening dat hij de zachte bulten van een kameel ervaart als „zeeachtig vlees”. Nadat beide zeventiende-eeuwers aan bod zijn gekomen, wijdt Winters zich aan de persoonlijke lotgevallen van enkele dieren, zoals het ‘waterpaard’ ofwel tapir die als kermisattractie gold op de Botermarkt, papegaaien, de olifant Hansken getekend door Rembrandt, een neushoorn, leeuw en luiaard. De dieren trokken publiek van heinde en verre. Ook voldeden ze aan het verlangen van de zeventiende-eeuwer kennis te vergaren over verafgelegen streken. In het exotische dier kwam alles samen, zowel wetenschap, sensatiezucht als geldgewin.

De groenvleugelara uit Afrika en de Nieuwe Wereld (gouache van Jan Velten, circa 1700). Illustraties uit Exotische dieren in historisch Amsterdam

Het zijn ook trieste verhalen, want de omstandigheden waarin de dieren leefden, eerst op schepen en daarna in de stadse omgeving, waren niet altijd rooskleurig. De sterfte was groot. Het dwingt bewondering af zoals de auteur uit de talloze archieven een levendig beeld schetst van allerhande diersoorten, die men waardeerde om hun „vreemdicheijt”. Het is daarom jammer dat het boek een evaluerend slothoofdstuk ontbeert. Het eindigt te abrupt, zonder een visie te bieden.

Want met die vreemde dieren kwamen de eerste exoten in ons land; nu heten die ‘invasieve exoten’. De halsbandparkiet en Chinese wolhandkrab zijn daarvan de bekendste voorbeelden. Deze exoten worden helaas bejaagd en verdelgd. Binnenkort is er een heus symposium aan gewijd: de Week van de Invasieve Exoten. De oorsprong van hun aanwezigheid ligt in het algemeen in de zeventiende eeuw, als Amsterdam zijn poorten opent. Ria Winters heeft de entree van destijds geliefde soorten treffend beschreven. Maar dat ze nu zeer onwelkom zijn, mag niet veronachtzaamd worden. Exoten in Amsterdam kun je niet tot de zeventiende en achttiende eeuw beperken. Ze zijn er tot op heden.

Exotische dieren in historisch Amsterdam, Ria Winters. Uitg. Amsterdam University Press, 208 blz. Prijs € 24,99
Week van de Invasieve Exoten, vrijdag 16 t/m maandag 26 juni. www.weekvandeinvsaieveexoten.nl