Zonder vrienden is Qatar verloren

Golfregio

Qatar: een klein, maar rijk en eigenzinnig buitenbeentje in de Golf. Het staat alleen nu buren het land straffen voor vermeende steun aan Iran.

Inwoners van Doha hamsteren voedsel. Foto’s AP, Hadi Mizban/AP

Heeft het kleine maar steenrijke Golfstaatje Qatar ditmaal dan toch zijn hand overspeeld? Het lijkt erop, nu grote buurman Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Egypte en nog enkele staten de diplomatieke betrekkingen met Qatar hebben verbroken en vluchten van en naar de hoofdstad Doha hebben opgeschort. Ook de voor Qatar onmisbare voedselimport loopt gevaar.

Drie jaar geleden haalde Qatar zich ook al de woede van dezelfde landen op de hals. Acht maanden later werd die breuk gelijmd. Dit nadat Qatar enkele ballingen, die tot de door de Qatarese regering gesteunde Moslimbroederschap behoorden, had uitgewezen. Ook zette het zijn steun voor die beweging in landen als Egypte, Libië en Syrië tijdelijk op een lager pitje. Maar deze keer lijkt de situatie voor Qatar ernstiger.

Wat is dit voor eigenzinnig landje, dat de Saoediërs en anderen in de regio steeds weer tot razernij brengt? Qatar is in veel opzichten een buitenbeentje. Niet alleen wegens zijn enorme rijkdom maar ook wegens zijn voor zo’n klein land ongewoon ambitieuze buitenlandse beleid.

Het emiraat telt 2,7 miljoen inwoners, van wie slechts een op de zeven een ‘echte’ Qatari is. De rest zijn goedbetaalde expats of veel minder riant beloonde gastarbeiders. Het aantal Egyptenaren in Qatar (circa 250.000) alleen al benadert de omvang van de hele inheemse bevolking.

Steenrijk en zwaarlijvig

Ook de meeste geboren Qatarezen hebben overigens maar beperkte invloed op de gang van zaken in hun land. De dienst wordt uitgemaakt door sjeik Tamim bin Hamad al-Thani (37), die het bewind vier jaar geleden overnam van zijn vader, sjeik Hamad bin Khalifa al-Thani.

Onder diens bewind groeide Qatar uit tot een factor van betekenis in de regio, mede dankzij zijn enorme olie- en gasvoorraden. Qatar is de grootste exporteur ter wereld van vloeibaar gemaakt aardgas (lng). Pikant is dat dit gas deels komt uit een groot veld onder de Golf, dat het gezamenlijk exploiteert met Iran. Volgens sommige analisten verklaart dit waarom Qatar zich gematigd opstelt jegens Iran, een onvergeeflijke zonde in de ogen van Saoedi-Arabië en de Emiraten.

Een deel van zijn oliemiljarden belegde Qatar onder meer in Volkswagen, Total en Barclays Bank maar ook in veel kostbaar onroerend goed in Londen en andere steden. Niet alleen de bankrekeningen van veel Qatarezen groeiden snel, ook fysiek dijden ze almaar uit. Volgens gegevens uit 2014 was tweederde van de Qatarezen, kinderen incluis, zwaarlijvig.

Onder sjeik Hamad werd de hoofdstad Doha in luttele jaren een belangrijk handelscentrum. Aan de Corniche, de boulevard langs de Golf, prijken spectaculaire wolkenkrabbers, die niet onder doen voor die in Dubai of Singapore. Ook elders wordt driftig gebouwd. Daar verrijzen stadions en andere gebouwen voor het WK voetbal in 2022. De regering heeft hier 200 miljard dollar voor uitgetrokken.

Desondanks worden veel arbeiders, die de stadions bouwen, als „moderne slaven” behandeld, zoals onder meer de Nederlandse advocaat Liesbeth Zegveld vaststelde. Ze lopen ernstige risico’s – er zijn volgens sommige schattingen al 1.000 arbeiders om het leven gekomen – en ze zijn onhygiënisch gehuisvest en ontvangen dikwijls niet of nauwelijks loon.

Het was ook onder sjeik Hamad dat de omroep Al-Jazeera in 1996 begon. Deze groeide spoedig uit tot een waarmerk van het land. Al laat Al-Jazeera zelden kritiek op zaken in Qatar zelf horen, voor veel Arabieren groeide de zender met zijn 80 kantoren in het buitenland desondanks uit tot een belangrijke bron van informatie.

Steeds actievere rol in de regio

Inwoners van Doha wachten op het vliegveld na de actie van Qatars buurstaten. Foto’s AP, Hadi Mizban/AP

Lange tijd beperkte Qatar zich op het internationale toneel tot bemiddeling, onder meer bij de conflicten in Afghanistan en Soedan. Maar in 2011, toen de zogenoemde Arabische Lente begon in Tunesië en oversloeg naar Egypte, Libië en Syrië, ging het land zich nadrukkelijker bemoeien met de gang van zaken daar. Dat gebeurde onder meer door steun aan de Moslimbroederschap, met name in Egypte maar ook Hamas ontving steun.

Vooral die steun aan de Broederschap was tegen het zere been van de Saoediërs en andere Arabieren, die de Broederschap als een terroristische organisatie beschouwen. Ook de huidige Egyptische president Sisi is daarom geen vriend van Qatar.

Onder de nieuwe emir werd dit beleid voortgezet. Ook in Syrië steunde Qatar veel radicale groepen, zoals de Saoediërs zelf overigens ook deden. Tegelijk bleef het onderdak bieden aan de gigantische militaire basis Al-Hudeid, die dient als regionaal hoofdkwartier voor de Amerikaanse luchtmacht. Dit was na ‘11 september’ de uitvalsbasis voor de Amerikaanse interventies in Afghanistan en Irak. Nu worden vanaf de basis veelvuldig missies tegen Islamitische Staat uitgevoerd. Dit terwijl Qatar nu van Saoedi-Arabië en de Emiraten het verwijt krijgt dat het met IS onder één hoedje speelt.

Volgens een bericht in de Financial Times is de gram van de Saoediërs en hun bondgenoten in het bijzonder gewekt door een hoog losgeld dat Qatar betaalde voor de vrijlating van in Irak gegijzelde Qatarese deelnemers aan een valkenjacht. Er zou mogelijk zelfs 1 miljard dollar zijn betaald aan Iraanse agenten en een aan Al-Qaeda gelieerde groep in Syrië. „De Qatarezen betalen aan alles en iedereen”, mokte een rebellenleider tegen de krant.

Naast Koeweit heeft intussen ook de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson aangeboden te bemiddelen. Dat biedt enige hoop voor Qatar – al is de vraag of president Trump die bemiddeling steunt. Dinsdag twitterde hij instemmend over de breuk tussen Qatar en de rest van de regio. „Wellicht zal dit het begin van het eind worden van de verschrikking van terrorisme.” Zonder steun van een machtige vriend rest Qatar, ondanks al zijn geld, weinig anders dan zwichten voor zijn tegenstanders.