De ziel van Japan mag eindelijk met pensioen

Japan Vorige week keurde het Japanse Lagerhuis een wetsvoorstel goed waarin staat dat de 83-jarige keizer Akihito mag aftreden. De laatste keer dat een Japanse keizer aftrad is bijna twee eeuwen geleden.

Keizer Akihito en zijn vrouw Michiko. Foto Luong Thai Linh/EPA

Keizer Akihito kampt al jaren met gezondheidsproblemen. Om die reden, en omdat hij zijn leeftijd begon te voelen, wilde hij aftreden. Dit liet hij afgelopen augustus in een zeldzame toespraak op televisie doorschemeren. De Japanse wet staat dat echter niet toe. Het parlement en een onderzoekscommissie moesten eraan te pas komen. Deze hebben vorige week een voorstel gedaan voor het Hogerhuis om de keizer met pensioen te sturen.

Hoewel uit opiniepeilingen bleek dat bijna negentig procent van de bevolking de keizer zijn rust gunde, was het bepaald niet vanzelfsprekend dat de commissie tot deze conclusie zou komen. De conservatieve achterban van de Liberaal Democratische Partij, waar de commissie grotendeels uit was opgebouwd, ziet de keizer namelijk als de ziel van Japan. Een ziel kan onmogelijk met pensioen.

„Japan zou ophouden te bestaan zonder de keizerlijke familie. De keizer is niet zoals andere mensen. Het idee dat hij een symbool is van Japan zoals we hebben geleerd in de naoorlogse periode is beledigend. Hij is de essentie van Japan.” Deze woorden van de in 2013 overleden Yuko Tojo, de kleindochter van de Japanse premier tijdens de Tweede Wereldoorlog, vatten het conservatieve geluid goed samen. Weinig Japanners delen echter haar mening. Voor vooral jongere Japanners is de keizer irrelevant voor het alledaagse leven.

De wensen van keizer Akihito als individu werden door de commissie aanvankelijk genegeerd. Zo stelde ze bijvoorbeeld: „De betekenis van de keizerlijke familie ligt in haar voortbestaan en de uitvoering van keizerlijke rituelen.” Als de keizer bijvoorbeeld het bezoeken van slachtoffers van rampen zou staken en zich zou concentreren op het uitvoeren van keizerlijke rituelen zoals bidden bij heiligdommen, zou hij niet hoeven af te treden, werd er gesteld. De opmerking zou keizer Akihito diep hebben geschokt, meldden de media.

Inmiddels uiten experts op televisie hun bezorgdheid over de toenemende politieke invloed van de keizer na zijn aftreden. Na de Tweede Wereldoorlog nam Japan een nieuwe grondwet aan waarin onder meer stond dat de keizer zich niet mag bemoeien met de politiek. Als burger heeft Akihito die beperking echter niet. Vooral de conservatieven van Abe zijn hierover bezorgd: als keizer sprak Akihito al over de Japanse verantwoordelijkheid tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat deed hij explicieter dan ze lief is.

Zo uitte hij in 2015 „diep berouw” tijdens de zeventigste herdenking van de Tweede Wereldoorlog. Zijn woorden werden geïnterpreteerd als berouwvoller dan die van Abe. Deze had elke keer vermeden verontschuldigingen aan te bieden voor Japanse daden tijdens de oorlog.

Het wetsvoorstel zoals het er nu ligt, is een concessie. Keizer Akihito mag aftreden, maar voor toekomstige keizers blijft de huidige wet gelden. Het zou echter wel een precedent voor de toekomst kunnen scheppen zei kabinetssecretaris Yoshihide Suga.

Tevens is er een zeer vage resolutie toegevoegd waarin de regering wordt opgeroepen om te bestuderen of vrouwelijke leden hoofd kunnen worden van een keizerlijke familietak. Het zou een zeer voorzichtige eerste stap zijn naar een discussie over het toestaan van een keizerin. Dat recht hebben vrouwelijke leden nu niet. Ze moeten zelfs de keizerlijke familie verlaten als ze met een burger trouwen.

Deze discussie is hoognodig want keizer Akihito heeft slechts één kleinzoon en verder alleen maar kleindochters. Een van hen, prinses Mako, trouwt volgend jaar met een burger, waardoor de keizerlijke familie krimpt tot 18 leden, van wie er 13 vrouwelijk zijn.

In het verleden hadden Japanse keizers concubines die ervoor zorgden dat er altijd een mannelijke erfgenaam was. Hoewel die gewoonte lang in het verleden ligt, is het Japanse keizerlijk systeem nog altijd niet aangepast. Abe’s partij en het comité zijn zo radicaal tegen modernisering dat er wat betreft de vrouwelijke tak geen beslissing is genomen. Het comité roept de Japanse regering enkel op om hervorming te bestuderen.

Verwacht wordt dat het Hogerhuis deze week het wetsvoorstel zal goedkeuren, opdat eind volgend jaar de 57-jarige kroonprins Naruhito de rol zal van zijn vader zal overnemen.