Het recht om met rust te worden gelaten

Heeft u Google Fit al op uw telefoon? De app die bijhoudt hoeveel en hoe hard je loopt of fietst – en of je dus het dagelijkse bewegingsdoel haalt? Ik wel – ik hou van gadgets. Ik word dan ook regelmatig digitaal ‘gefeliciteerd’. Beetje kinderachtig misschien, maar mijn ‘persoonlijke records’ worden bijgehouden in indrukwekkende grafieken. Google Fit is een voorbeeld van ‘zelf-surveillance’ – je doet het je zelf aan, het wordt aan niemand gerapporteerd. Althans nog niet. Voor zover ik weet. Hoewel de baas, de dokter en de verzekeraar best geïnteresseerd kunnen zijn. Net als de handelaren in sportspullen.

Maar voorlopig vertrouw ik op de ‘privacy instellingen’ van Google. Dergelijke apps zijn er ook voor wat je eet, hoe je reist en waar en waaraan je geld uitgeeft. De digitale coach signaleert, informeert en adviseert. Google en Facebook zoeken er adverteerders bij. Iets dergelijks gebeurt op nieuwssites en sociale media, waar jouw gebruik mee bepaalt wat je nog meer te zien krijgt.

De moderne auto houdt intussen bij wanneer het tijd is voor een servicebeurt, waar de reis zoal naar toe gaat, wie achter het stuur zit, hoe de motor zich gedraagt, of er een storing dreigt. Als u van de weg raakt belt de auto de alarmcentrale. De zoekmachine op internet onthoudt wat u daar eerder opzocht, waarin u zoal geïnteresseerd bent en past de zoekresultaten en aanbiedingen daarop aan. De moderne mens leeft online – onlife heet dat inmiddels. We worden daar constant begeleid, beïnvloed en gestuurd door software – steeds meer aspecten van onze privélevens raken verbonden met internet, vrijwillig, maar vaak ook ongemerkt.

En nu de hamvraag: worden we daar ook beschermd? Bestaat er al een besef van een digitale rechtsstaat? Het gemak dient de mens, maar waar begint onvrijheid, paternalisme, manipulatie?

Vorige week publiceerde het Tilburgse Rathenau instituut een rapport dat nieuwe mensenrechten voor het digitale surveillance tijdperk voorstelt. Namelijk het recht om niet gemeten, niet geanalyseerd en niet gecoacht te worden. En het recht op ‘betekenisvol menselijk contact’ – dus niet te moeten volstaan met bijvoorbeeld een zorgrobot. Burgers moeten profilering, tracking en beïnvloeding door software voortaan steeds kunnen weigeren. Daartegen zijn we nu vrijwel weerloos – privacy en anonimiteit verdampten. Dus het advies om uw telefoon maar uit te zetten, zodat de wifi-trackers van de winkels die u bezoekt u niet voor de etalage zien staan, is onvoldoende. Het moet andersom – die winkels dienen dat voortaan eerst te vragen.

Feitelijk gaat het om herstel van het recht op anonimiteit, om te mogen ontsnappen aan de continue analyse van alles wat we doen. Niet gesurveilleerd en niet heimelijk beïnvloed worden, maar mogen ontkomen aan de samenleving die perfect doorzoekbaar is en waarin het leven van iedere burger ‘leesbaar’ is.

Dat is nogal een opgave. Dit gaat behalve over privacy ook over uitingsvrijheid, bescherming tegen discriminatie, over aansprakelijkheid, lichamelijke integriteit, gezinsleven en eigendom. Mag een eigenaar een spelletjesmaker verbieden zijn huis in een digitaal doelwit te veranderen, die honderden spelers op zijn stoep deed verschijnen? Hoeveel druk mag een zorgrobot uitoefenen op een patiënt die medicatie weigert of niet uit bed getild wil worden? Ik zie een slapstick voor me met een robot die een onwillige patiënt ‘bejegent’ – en tegelijk de bijbehorende nachtmerrie. Is degene die een auto koopt ook eigenaar van de informatie die de auto verzamelt en (elders) opslaat? Hoe verslavend mogen nieuwe media en ‘virtual reality’ toepassingen eigenlijk zijn, nu bekend is dat bij zware schermgebruikers de capaciteit voor menselijk sociaal gedrag afneemt?

Het rapport portretteert internet als één groot psychologisch experiment waarin het ‘vastzuigen’ van mensen aan hun schermen wordt geperfectioneerd aan de hand van data die gebruikers zelf verstrekken. Eigenlijk zouden software ontwikkelaars net als medici een eed moeten ontwikkelen, waarin ze beloven burgers niet aan te tasten in hun autonomie. En dus vrij blijven in hun handelen, hun denken en geweten.

De auteur is juridisch commentator. Facebook: @nrcrecht