Column

Zin van de dood

Vandaag herdenken we hen die hun lichaam ter beschikking stelden aan de wetenschap. We komen samen in de Koningskerk in Amsterdam en lopen daarna met enkele honderden genodigden in een lange stoet naar begraafplaats De Nieuwe Ooster, waar bloemen worden gelegd bij een monument dat speciaal hiervoor is opgericht. Als hoofd van de afdeling Anatomie & Neurowetenschappen van VUmc ben ik verantwoordelijk voor de organisatie van deze dag, alhoewel de voorzet ertoe door mijn voorganger al werd gegeven en de dag zelf door vele partijen, waaronder studenten en docenten van VUmc, het VU-pastoraat en De Nieuwe Ooster wordt gedragen. Het is altijd machtig indrukwekkend. Als vandaag lijkt op de vorige jaren, dan ziet het er ongeveer als volgt uit.

De kerk vult zich langzaam

Vanaf één uur arriveren familieleden van overleden lichaamsdonoren bij de kerk. Studenten geneeskunde staan bij de ingang om de gasten te ontvangen. De kerk vult zich langzaam. Er zitten allerlei verschillende mensen in de zaal. Sommigen zijn verdrietig, anderen weten niet goed wat ze moeten verwachten. Een enkeling voegt zich even bij ons, de organisatie, en zegt iets als: ‘mijn moeder zou dit heel mooi hebben gevonden, het is fijn dat jullie dit doen’. We gaan zitten, het wordt stil. Eliane Kaaij, hoofd van ons anatomisch lab, heet iedereen welkom. Ook ikzelf spreek een paar woorden van waardering. Voor de aanwezigen in de kerk, voor iedereen die heeft meegeholpen aan deze dag, maar vooral voor de overledenen die we vandaag herdenken. Wat een buitengewoon en onbaatzuchtig offer hebben zij gebracht; hun lichaam gedoneerd voor wetenschap en onderwijs. De medische wetenschap kan wat ze kan juist door dat offer, door dat anatomisch onderwijs. Maar de terbeschikkingstelling van een familielid is niet gemakkelijk voor nabestaanden: zij hebben nooit een begrafenis gehad van hun oma, opa, moeder, vader, zus, broer, partner, kind. Ze hebben geen graf of gedenkplaat waar ze heen kunnen. Daarom is er nu deze dag.

Er speelt altijd muziek. Medische studenten met een bijzonder muzikaal talent spelen cello of viool en dit jaar hebben we voor het eerst een koor dat het Ave Maria van Rachmaninov zal zingen. Ik stel me voor hoe men straks stil zit te luisteren, sommigen frummelend met een zakdoek. Op een scherm worden foto’s van overleden dierbaren geprojecteerd. En persoonlijke teksten, ingestuurd in de weken voorafgaand aan de herdenking. Teksten als ‘voor altijd in ons hart’ en ‘wie zin gaf aan het leven, geeft ook zin aan de dood’. Mijn collega Saskia Peerdeman, neurochirurg, opleider en hoogleraar professionele ontwikkeling bij VUmc, zal vandaag uitleggen hoe belangrijk het is voor neurochirurgen in opleiding om te werken in ons anatomisch lab. Lichaamsdonatie zorgt ervoor dat operatietechnieken kunnen worden geoefend en verfijnd. Dat anatomische kennis kan worden overgedragen. Onze masterstudenten geneeskunde bevestigen het belang van het anatomisch onderwijs. Er zijn zat prachtig gedetailleerde boeken van de menselijke anatomie, zullen ze vandaag uitleggen, maar je hebt pas echt een idee van de driedimensionaliteit van het lichaam als je het in alle complexiteit vóór je hebt gezien. Aan boekenkennis alleen heeft een arts niet genoeg.

Honderd lichaamsdonoren per jaar

Anatomie is alles behalve een ‘dood vak’. We leiden jaarlijks vele honderden studenten op. Bij mijn afdeling komen er ongeveer honderd lichaamsdonoren binnen per jaar. De andere zeven anatomie-afdelingen in het land hebben doorgaans vergelijkbare aantallen. Waarom mensen hun lichaam ter beschikking stellen? Sommigen willen iets goeds doen voor toekomstige generaties. Anderen zijn dankbaar voor een medische behandeling die ze zelf hebben ontvangen en willen iets terugdoen. De reden is niet zo belangrijk. We zorgen dat hun laatste wens, de wetenschap en het (para)medisch onderwijs dienen, met het grootste respect wordt uitgevoerd. En we zijn ze dankbaar voor de opleiding die ze ons bieden.

Na de bijeenkomst in de kerk lopen we naar de begraafplaats. Studenten met een bloemenkrans voorop. De stoet loopt langs de vele graven, sommige behoorlijk monumentaal, en eindigt bij het monument van kunstenaar Léon van Kuijk. Het monument is speciaal ontworpen voor de jaarlijkse herdenking en werd twee jaar geleden onthuld. Het is een geabstraheerd lichaam, gemaakt van glanzend chirurgisch metaal. Je ziet jezelf erin gereflecteerd, dat maakt het extra persoonlijk. Het vertoont openingen die verwijzen naar de anatomische ontleding van het lichaam. In het midden een hart, dat herinnert aan het feit dat we te maken hebben met mensen van vlees en bloed die met dit monument herdacht worden. Onderaan het beeld staat in grote letters: ‘ter nagedachtenis aan hen die voor ons allen hun lichaam schonken aan de wetenschap’. Er worden witte rozen uitgedeeld. Binnen de kortste keren is het monument veranderd in een witte bloemenzee. Elk jaar weer ben ik diep onder de indruk. Zo vaak spreken we tegenwoordig van ‘impact’ van wetenschap. Dit is de impact die ik mooi vind.

Jeroen Geurts is hoogleraar translationele neurowetenschappen aan het VU medisch centrum in Amsterdam.