Ontplofte de bom in Manchester te vroeg?

Alledaagse wetenschap Wekelijks zoekt Karel Knip naar antwoorden op gebeurtenissen en verschijnselen. Wat zeggen de voorwerpen die bij de aanslag in Manchester zijn gevonden, over de intenties van de aanslagpleger?

Metalen huls die volgens de New York Times als ‘schakelaar’ diende voor ontsteking van de bom in Manchester. Anderen noemen het een ‘detonator’. Het is mogelijk een kleine zaklantaarn met penlite-batterij. Foto New York Times

Twee dagen na de terroristische aanslag in Manchester publiceerde de New York Times foto’s die Britse forensisch experts van de rampplek hadden gemaakt. De Britten hadden ze met Amerikaanse experts gedeeld en die hadden ze weer aan de krant gegeven. Binnen een paar uur gingen de beelden de wereld over: resten van een Karrimor-rugzak, de gebruikelijke ‘shrapnel’ van bouten en moeren, een ongebruikelijk zware batterij (12 volt bij 2,1 ampère-uur) en een intrigerend, bebloed metalen kokertje waaruit een printplaatje (‘circuit board’) en een paar stroomdraden staken. Dit laatste was, volgens de Britten, in de linkerhand van aanslagpleger Salman Abedi gevonden.

Aan de hand van geraadpleegde experts kwam de Times tot de conclusie dat de bom van Abedi had bestaan uit een lichte metalen container gevuld met springstof. De vreemd-zware batterij kon erop wijzen dat hij moeilijkheden had ondervonden bij de aanschaf of fabricage van een voldoende gevoelige detonator (ontsteker). Het bebloede kokertje uit zijn hand was waarschijnlijk een schakelaar, misschien voorzien van een timer of een ontvanger die het mogelijk maakte dat een ander het initiatief overnam als Abedi zou falen.

Uit andere Amerikaanse hoek werd onthuld dat de springstof had bestaan uit het onder terroristen populaire TATP (triaceton-triperoxide). Dat werd ook bij de aanslagen in Brussel en Parijs gebruikt. TATP is een krachtig, maar zeer gevoelig en daardoor uiterst onbetrouwbaar explosief dat alleen maar zo populair is omdat het uit eenvoudige grondstoffen is te bereiden.

Een terrorist kan zichzelf radiografisch opblazen, maar voor de hand ligt dat niet

Het optreden van de Amerikaanse experts heeft de Britten geërgerd. De onvoorzichtigheid had het onderzoek geschaad. Brits-Amerikaanse samenwerking op forensisch gebied werd opgeschort en later hebben president Trump en minister Tillerson zich voor de gang van zaken verontschuldigd.

Maar zó onbegrijpelijk was het Amerikaanse optreden niet. De Amerikanen kennen een cultuur van grote openheid rond de doe-het-zelf-fabricage van explosieven en rond de analyse van terroristische aanslagen. Gedetailleerde handleidingen voor de bereiding van alle soorten explosieven, inclusief de verwerking tot bommen en boobytraps, kunnen gewoon bij Amazon e.d. worden besteld. Ze vormden destijds de kern van de bomhandleidingen die Al Qaeda verspreidde.

De website van het Amerikaanse ministerie van justitie bevat nog steeds forensische detailfoto’s van de aanslag bij de marathon van Boston in april 2013. Een deel daarvan werd heel vroeg na de aanslag verspreid, juist om meer hulp van het publiek te krijgen. Op internet is ook het officiële, woordelijke verslag te vinden van de getuigenis van FBI-bomexpert Edward Knapp in de Boston-zaak. De bommen van de Tsjetsjeense broers Tsarnaev hadden bestaan uit pressure cookers gevuld met buskruit dat op afstand met behulp van een kerstboomlichtje en een batterij tot explosie was gebracht. De afstandsbediening was gesloopt uit radiografisch bestuurbare autootjes (RC model cars) die per postorder waren besteld, getuigde Knapp.

Je zou dus ook kunnen denken dat de Amerikanen zich vorige week van geen kwaad bewust waren.

In het opengewerkte eind van de vermeende ‘schakelaar’ of ‘detonator’ (mogelijk oorspronkelijk een kleine zaklantaarn) is een printplaatje (‘circuit board’) met elektronische componenten aangetroffen. Foto New York Times

De intrigerendste foto’s van de New York Times zijn die van de metalen huls waarin dat printplaatje is geschoven. De Times zegt dat het in de koker is vastgesoldeerd, maar het zal eerder vastgelijmd zijn. Het is frappant en verwarrend, dat bijna alle media de huls vervolgens een detonator hebben genoemd. Dat is niet hetzelfde als de schakelaar (de switch) die de New York Times beschreef. Een detonator, meestal ‘blasting cap’ genoemd en in het Nederlands: ‘ontsteker’, is een voorwerpje ter grootte van een smalle vulpendop. Er steken twee stroomdraden uit. Het is gevuld met een combinatie van heel gevoelige explosieven die ontploffen zodra ze door een gloeidraadje worden verhit.

De pijnlijke waarheid is dat bommen van het soort dat terroristen gebruiken heel eenvoudig in elkaar steken. De hoofdlading wordt ontstoken door de drukgolf van de detonator. Op zijn beurt wordt de detonator ontstoken door de stroom van een batterij of batterijtje als een schakelaar wordt omgezet. Dat kan een gewone tuimelschakelaar zijn, maar ook een elektronische schakelaar die in een apart circuit met eigen stroombron is opgenomen en ‘op afstand’ wordt bediend zoals bij radiobestuurde modelautootjes. FBI-specialist Knapp heeft dit in maart 2015 uitgelegd.

Printplaatje (‘circuit board’) uit modelautootje dat na de aanslag in Boston (april 2013) is gevonden. Foto New York Times

Was de bebloede huls met zijn printplaatje, zoals de Times op gezag van experts aanneemt, de schakelaar waarmee Abedi zijn rugzakbom ontstak? Het kàn, maar in de huls is niet makkelijk een schakelaar te herkennen en het printplaatje, ongeveer 15 mm breed, is vreemd. In Boston werd ook een stuk van een printplaatje gevonden, ongeveer 12 mm breed. Dat bleek bij een modelautootje te horen. Na de bomaanslag in Bangkok (augustus 2015) is eveneens een printplaatje gevonden, op 30 meter van de explosie.

Mini-zaklantaarn met sleutelring en kenmerkende aan-uit knop. Foto New York Times

De meegefotografeerde forensische liniaal laat zien dat de metalen huls een diameter heeft van 15 à 16 mm. Dat betekent dat er precies een AA-batterij (penlite, diameter 14 mm) inpast. Ook qua lengte komt dat uit. Zo rijst het vermoeden dat de huls een ouderwets zaklantaarntje is, van het soort dat wel een ‘keychain flashlight’ of ‘AA flashlight’ wordt genoemd. Met een aan-uit knop aan de zijkant en deelbaar in het midden om de batterij te kunnen vervangen. Aan de onderkant zit meestal een dopje met een ring. Waar normaal het lampje en de lens zitten, zat nu het printplaatje.

Het lijkt wel zeker dat de lantaarn op de foto nog een AA-batterij bevat, die voorkwam verder indeuken. Misschien was de huls uit de hand van Abedi daarom geen schakelaar maar functioneerde hij, in combinatie met de printplaat (en nog wat weggeslagen componenten) als zendertje. Dan was het de geïmproviseerde ‘remote control’, de afstandsbediening, waarmee Abedi een elektronische schakelaar binnen zijn rugzak had willen bedienen. Dat het apparaat de ontvanger zou zijn, zoals de Times ook oppert, is niet logisch. Die verwacht je eerder in de rugzak.

Natuurlijk kan een terrorist zichzelf radiografisch opblazen, maar voor de hand ligt dat niet. Aannemelijker is dat Abedi zijn rugzak in de menigte wilde achterlaten en vanaf veilige afstand ontsteken, zoals dat in Boston en Bangkok gebeurde. In de hal tussen concertzaal en station kon hij ook voldoende afstand nemen. Zelfopoffering was niet het plan, Abedi’s dood was een ongeluk. Misschien trad een spontane reactie op binnen het TATP, misschien had hij nagelaten het elektronisch circuit goed te beveiligen. Daar zijn vaste procedures voor.

Voor zover bekend is ook geen afscheidsboodschap gevonden. Ook de handlanger die het initiatief had kunnen overnemen is nooit genoemd. Opvallend is de beschrijving die IS in een tweet op 23 mei van de aanslag gaf: ‘Een van de soldaten van het kalifaat was in staat een bom achter te laten binnen een verzameling kruisvaarders in Manchester.’ Geen zelfmoord dus. Je zou eruit afleiden dat IS wel degelijk van de plannen van Abedi op de hoogte was.