Je moet de stilte in jezelf vinden

Ssst Volgens de Noorse schrijver Erling Kagge is stilte belangrijker dan ooit. Handig: die zit in onszelf. Nu nog ernaar luisteren.

Foto Istock/beeldbewerking NRC

‘Je kunt niet wachten tot het een keer rustig wordt”, zegt Erling Kagge (54). „Je moet je eigen stilte creëren.” De Noorse schrijver en uitgever Kagge publiceerde onlangs het boek Stilte: Jezelf staande houden in een wereld vol lawaai. Daarin wijst hij op de noodzaak van stille momenten, of je die nu zoekt op een zeilboot, in de natuur of tijdens een wandelingetje naar kantoor.

Kagge kreeg in de jaren negentig wereldwijd bekendheid als ontdekkingsreiziger. Hij skiede naar de Noordpool, wandelde vijftig dagen zonder gezelschap en zonder radio naar de Zuidpool, zijn uitrusting in een slee achter zich aan trekkend, en beklom de Mount Everest. Kagge was als rechtenstudent al een paar keer de Atlantische Oceaan over gezeild, en Kaap Hoorn omgevaren richting Antartica. Nu is hij eigenaar van de Noorse uitgeverij Kagge Forlag.

Wat de stilte van zijn lange, solitaire reizen hem leerde was „aanwezig te zijn in zijn eigen leven”. Over de wekenlange trektocht over Antartica schrijft hij bijvoorbeeld: „De wereld waar ik deel van uitmaakte viel me meer en meer op, omdat ik noch werd afgeleid, noch verstoord. Ik was alleen met mijn eigen verbeelding en gedachten. Hoe stiller het werd, hoe meer ik hoorde.”

Vanaf deze afstand leken hem de dagelijkse leugentjes en halve waarheden waar we ons in ons dagelijks leven mee bezighouden „volkomen zinloos”.

Toen hij na vijftig dagen zonder menselijke geluiden op de Zuidpool aankwam, waren de eerste woorden die hij hoorde: „Ha, hoe voel je je?”„Als een varken in de stront”, zei Kagge tegen de Amerikaan die hem begroette. Hij had al vijftig dagen hetzelfde ondergoed aan.

Nieuw soort verveling

Je hoeft niet op een solitaire trektocht om stilte te kunnen ervaren. Stilte is een innerlijke rust die ook komt als je leest, wandelt, of de afwas doet. „Waar het om gaat is regelmatig alle rumoer buitensluiten,” zegt Kagge, op auteursbezoek in Nederland. „Er wordt me ik weet niet hoe vaak verteld dat we in ons deel van de wereld wel spullen hebben, maar geen tijd. Dat klopt niet. We hebben wel tijd, onze levens zijn lang. Als je de stilte in jezelf opzoekt, ervaar je een diepere manier van leven dan de tv maar weer aanzetten of voor de zoveelste keer je telefoon checken.”

Meditatie, yoga, mindfulness, al die technieken zijn geweldig, maar niet echt nodig

Het idee voor een boek over stilte kreeg hij toen hij zijn drie dochters, nu 14, 17 en 21 aan de keukentafel naar hun smartphones zag staren. Altijd bereikbaar, altijd druk. Kagge, die een jaar filosofie studeerde in Cambridge, citeert Martin Heidegger: ‘Iedereen is de ander, en niemand is zichzelf’. „Mijn dochters weten niet wat stilte is. Er is een hele generatie die dat nauwelijks weet. En mijn eigen generatie heeft er ook nog maar heel zelden mee te maken.”

Hij besloot te onderzoeken wat stilte inhoudt, en waar je die kunt vinden, en schreef drieëndertig antwoorden op. Hij heeft geen ‘zeven stappen naar stilte’-boek willen schrijven, want er is volgens hem geen formule. „Ik heb er anderhalf jaar aan geschreven, met de bedoeling zo min mogelijk woorden te gebruiken. Je kunt het in een avond uit hebben.”

De rechten van het boek zijn in 34 landen verkocht en het is inmiddels in twintig talen verschenen. De belangstelling bewijst volgens Kagge dat er „een diepe behoefte is aan verstilling. Vroeger waren we verveeld omdat er niks te doen was, nu is er een nieuw soort verveling ontstaan. We leven via een scherm.” We zijn volgens hem eindeloos andermans levens en verhalen aan het consumeren, en stilte is daarvan het tegenovergestelde. „Het gaat over het doordringen tot de kern van je bezigheden. Over ervaren wat je doet, in plaats van erover na te denken.”

Tijd verdoen

Kagge denkt dat digitale afleiding niet de oorzaak is van het gebrek aan rust, maar een gevolg ervan. Mensen zijn van nature onrustig, meent hij. „‘Het heden doet pijn’, zegt filosoof Blaise Pascal. En in onze reactie daarop zijn we steeds op zoek naar nieuwe bezigheden die onze aandacht afleiden, weg van onszelf.”

Nu de mogelijkheden om afgeleid te worden dramatisch zijn toegenomen, is het soort stilte waarin mensen tot zichzelf komen steeds schaarser. Maar wie af en toe „zichzelf kan ervaren”, kan zichzelf volgens Kagge beter leren kennen en maakt betere keuzes. Alleen al om de praktische reden dat je helderder en dieper nadenkt als je niet steeds wordt afgeleid. Ter illustratie citeert hij in zijn boek uit Alice in Wonderland. „De vraag is”, zegt Humpty Dumpty, „wie de baas is – dat is alles.”

Als Kagge verjaardagen van oudere mensen bezoekt, wordt er steevast een Scandinavische spreuk gebezigd: „Al deze dagen, maanden en jaren; ik wist niet dat die het leven zelf waren.” Kagge: „En dan zitten alle aanwezigen steevast ernstig te knikken, terwijl hun leven ondertussen voorbijglijdt. Het is een beetje treurig eigenlijk. Het is schrikbarend eenvoudig om je tijd te verdoen.”

Startbaan op Schiphol

We hebben volgens hem pauzes nodig van het dagelijkse gedoe. „Mensen zeggen: Ik kan dat niet hoor, ik heb kinderen, een drukke baan… blablabla. Zo moeilijk is het niet. Een paar kleine veranderingen zijn genoeg.” Zelf vindt hij stilte tijdens de dagelijkse wandelingen naar zijn kantoor in Oslo. Hij gaat vaak tien minuten ergens zitten of liggen. Op zaterdag werkt hij in zijn tuin.

„Meditatie, yoga, mindfulness, al die technieken zijn geweldig, maar niet echt nodig,” zegt hij. „De belangrijkste stilte zit in jezelf en die is er altijd. Dus je kunt naar Schiphol gaan, en aan het eind van de startbaan gaan zitten, en nog steeds stilte ervaren. Dat mensen dat niet doen, komt niet omdat ze geen tijd hebben maar omdat het vervelend is. Je komt jezelf tegen. In het begin hoor je zoveel ruis in je hoofd, dat is oncomfortabel. Het is lastig om door die chaotische rusteloosheid heen te breken. Maar zet een paar minuten door, dan bedaart de herrie vanzelf.”

Erling Kagge: Stilte: Jezelf staande houden in een wereld vol lawaai. Uitg. Lev, 152 blz, 18,99 euro.