Column

Geboorte van biertentdoctrine: meer EU/Duitsland, minder VS

Duitsland bereidt zich al lang voor op een nieuwe rol in Europa en de wereld, schrijft Michel Kerres. Donald Trump versnelt dat proces.

Angela Merkel proost tijdens de Truderinger Festwoche in München op 28 mei. Foto Michaela Rehle/ Reuters

Het was te mooi om waar te zijn. Angela Merkel had zich dagen geërgerd aan Donald Trump, eerst bij de NAVO en aansluitend bij de G7. Weer thuis, stortte ze op de Truderinger Festwoche haar hart uit. Duitsland, zei ze, kan niet langer blind vertrouwen op de VS. Zie daar, de geboorte van de biertent-doctrine: meer Europa, meer Duitsland, minder VS.

Merkels woorden gingen de wereld rond. Eindelijk iemand die zei waar het op stond, heette het in Europa. Wat die Trump zich permitteerde, kán toch ook gewoon niet. De reactie volgde een bekend patroon. Eerst mepte Trump op Twitter terug: Duitsland geeft te weinig uit aan defensie en de handel is niet in evenwicht. „This will change.” Vervolgens mocht de tragische woordvoerder Sean Spicer zeggen dat Trump veel respect heeft voor Merkel.

Was Merkels uithaal inderdaad een spontane opwelling na een verhit hemelvaartweekend? Het wás benauwd in die biertent en Merkel wás teleurgesteld dat Trump zich niet liet verleiden tot een steunbetuiging aan het klimaatverdrag en verzuimde de solidariteit van de NAVO-landen te roemen. Maar zo spontaan als het leek was die koerswijziging niet. Nieuwe Duitse ideeën komen niet uit de biertent, Duitse ideeën komen uit boeken.

Toen het in München nog te koud was voor bierfeesten werd een boek gepresenteerd over de toekomstige Duitse rol in de wereld. Dat wordt, afgaande op Deutschlands Neue Verantwortung, een vrij grote rol. Neue Verantwortung is een salontafelboek, waarin wilde dieren zijn vervangen door politici, professoren. Het telt 432 pagina’s, heeft twee uitgevers, vier redacteuren, één lector, twee sponsors (BMW en Bill Gates), 144 auteurs, kost 68 euro en weegt 3,1 kilo. Zó wordt de nieuwe wereldorde in Duitsland voorbereid.

Duitsland voelt al lang aan dat het op het wereldtoneel onderpresteert. In de afgelopen decennia is het land in slow motion uit zijn schulp gekropen en nam stapje voor stapje meer verantwoordelijkheid en risico. De band met de VS werd daarbij steeds iets losser; over de Amerikaanse inval in Irak werd openlijk gebekvecht.

Duitsland ontwikkelde zich tot softpower bij uitstek: problemen los je op met praten, geld en expertise en als het écht niet anders kan, mag er een schot gelost worden. Als iedereen gevechtsvliegtuigen naar een brandhaard stuurde, sneerden bondgenoten, kwam de Bundeswehr met een lazaret. Ook al is dat lazaret nu een karikatuur, sinds 2014 is de druk op Duitsland sterk toegenomen. De verkiezing van Trump, schreef oud-ambassadeur Wolfgang Ischinger in februari in het voorwoord van Neue Verantwortung, zou een keerpunt voor Duitsland kunnen worden.

Dat keerpunt is er nu. Dit betekent dat Duitsland meer geld zou moeten uitgeven aan ontwikkelingshulp, meer moet doen aan defensie en in het Europese buitenland- en veiligheidsbeleid vaker het initiatief moet nemen. Als Neue Verantwortung een blauwdruk zou zijn, dan heeft Duitsland straks veel aandacht voor Afrika, voor duurzaamheid en voor de multilaterale orde. Het betekent ook dat Duitsland nooit écht zal breken met de VS, hooguit tijdelijk op afstand gaat.

Duitsland is een fatsoenlijke reus, „ein Riese mit Anstand”, schrijft pr-man Lutz Meyer, verantwoordelijk voor Merkels campagne in 2013, met Duitse pathetiek. Maar het is eenvoudig om fatsoenlijk te blijven als je op de tribune zit. Of Duitsland fatsoen en macht ook onder druk kan combineren? Het Duitse moment is in ieder geval aangebroken.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres en Oost-Europa-deskundige Hubert Smeets schrijven hier afwisselend over de kantelende wereldorde.