‘De wereld moet naar Nederland kijken voor aanpak klimaatverandering’

Interview Russell Shorto

De wereld moet niet naar Amerika kijken voor de aanpak van klimaatverandering, zegt de Amerikaanse journalist Russell Shorto. Nederland heeft de goede mentaliteit.

Bewoners van het plaatsje Arcen en Velden, boven Venlo, werken gezamenlijk aan de aanleg van een nooddijk, na de overstromingen in 1995. Raymond Rutting/ANP

Nu Donald Trump Amerika uit het klimaatverdrag wil laten stappen, wordt de vraag naar mondiaal leiderschap in de aanpak van klimaatverandering des te dringender. De Amerikaanse schrijver en journalist Russell Shorto ziet een speciale rol voor Nederlanders. Een kwestie van mentaliteit en cultuur, gevormd door eeuwenlange ervaring met de strijd tegen het water. „Nederlanders, de mensen die duizend jaar geleden naar deze delta trokken, waren destijds gedwongen met de natuur om te gaan”, zegt hij in een gesprek met NRC. „Ze bevonden zich in dezelfde positie als het grootste deel van de wereld nu. Dus de Nederlanders zijn leidend. Omdat ze het al lang doen. Waarom zouden we daarvan niet profiteren?”

Russell Shorto (58) werkte jarenlang als schrijver en journalist in Nederland, onder meer voor The New York Times, en was zes jaar directeur van het John Adams Institute in Amsterdam. Hij woont inmiddels weer in de Verenigde Staten en was onlangs even in Nederland, voor een lezing voor dijkwerkers. Shorto heeft enkele boeken over Nederland geschreven, onder meer over de relatie tussen de strijd tegen het water en de volksaard.

Shorto vertelt dat hij achttien jaar geleden voor het eerst door het Nederlandse landschap reisde, op zoek naar de beroemde polders en dammen. Die kon hij niet vinden. „Totdat ik me langzaam realiseerde dat ik ernaar keek.” Zowat alles in het landschap is ontworpen, engineered, signaleert Shorto. „Terwijl het lijkt alsof de omgeving er altijd al zo heeft uitgezien. Daar zijn Nederlanders goed in.”

Is de Nederlandse aanpak van klimaatverandering goed?

„Er loopt een groot programma om het land te beschermen tegen het water. Dat denken op de lange termijn getuigt van verantwoordelijkheid, voor komende generaties. Nederlanders proberen te voorkomen dat er ooit een noodsituatie zal zijn, terwijl Amerikanen ervan uitgaan dat er een noodsituatie zal komen, maar dat ze daar klaar voor zijn. Nederlanders rekenen op overstromingen die eens in de tienduizend jaar voorkomen!”

Is de ene benadering beter dan de andere?

„Ik weet het niet. Misschien is er een interessante parallel met geboortebeperking. Er is een misverstand onder Amerikanen over abortus, vooral over abortus in Nederland. Amerikanen zeggen dat Nederlanders zomaar ergens naar binnen kunnen lopen om abortus te plegen. Wat Amerikanen niet beseffen, is dat abortus voor Nederlanders een last resort is, veel minder gebruikelijk dan in de Verenigde Staten, omdat Nederlanders een uitgebreider systeem van geboortebeperking hebben. Het heeft, net als bij watermanagement, te maken met je ergens op voorbereiden, je verdedigen.”

Nederlanders zijn eigenlijk heel speciaal, met hun nadruk op preventie?

„Nederlanders hebben vanaf het begin de omgeving naar hun hand moeten zetten. Wat ik heb al eerder heb proberen te beschrijven, is dat de strijd tegen het water hun hele cultuur heeft gevormd. Geografie verklaart veel van de cultuur van een volk. Dat geldt voor Nederland in hoge mate.”

Heel anders dan Amerikanen?

„De cultuur van Amerikanen is gevormd door onder meer het besef hoe groot en omvangrijk hun land is. De geografie bepaalt gedeeltelijk hoe zij naar hun land kijken. Ook al is dat idee soms een mythe. Want als mensen in die mythe geloven, gaat die een eigen leven leiden.”

Het idee dat er altijd genoeg land is om te veroveren?

„Het idee dat je een individu bent, dat iedereen een cowboy is, met een geweer. Het idee dat dit jouw eigen land is, dat jij zelf je huis hebt gebouwd. Die mentaliteit. Wat mij verbijstert aan die Amerikaanse mentaliteit is het idee dat, op z’n slechtst, de samenleving helemaal niet bestaat. Terwijl de realiteit is dat je nu eenmaal leeft in een gemeenschap, met bijvoorbeeld wegen en scholen. Een gezamenlijke strijd om de omgeving leefbaar te maken, zoals zorgen dat je voeten droog blijven, versterkt de gemeenschapszin.”

Als Amerikanen tegen het water zouden moeten strijden, zouden ze op Nederlanders lijken?

„Zeker. En het interessante is: op dit moment bevindt iedereen in de wereld zich in dezelfde situatie als de Nederlanders duizend jaar geleden. De zeespiegel stijgt. We moeten dijken bouwen.

Op dit moment bevindt iedereen in de wereld zich in dezelfde situatie als de Nederlanders duizend jaar geleden

De individualistische mentaliteit in de Verenigde Staten, die zich ook manifesteert in de grote autonomie van staten en gemeenten, bemoeilijkt de aanpak van klimaatverandering. Want die stopt niet bij de grens. Nederlanders lopen in dat opzicht ver voorop.”

Niet alle Amerikanen vinden klimaatverandering bedreigend.

„Een deel van de bevolking is het ermee eens dat er een probleem is. Maar er zijn ook mensen die bang zijn voor controle en bemoeienis door de federale overheid. Ze willen geen leiderschap. Dat is een probleem.”

Wat denkt u van de houding van president Trump inzake klimaatverandering?

„Ik begrijp zelf niet goed welke overkoepelende ideologie er onder Trump bestaat op dit vlak, anders dan een gedachteloze steun aan radicaal-rechtse groepen die zich keren tegen het idee van klimaatverandering. Het beleid heeft in elk geval iets vernielzuchtigs. Iets dat al lang broeit in rechtse kringen; het idee dat een regering altijd iets slechts is. En dat als je leider bent, je mensen benoemt op posities met als doel de regering te vernietigen op beleidsterreinen, zoals in dit geval milieu. Dat is al heel lang gaande in de Amerikaanse geschiedenis. De verliezers van de Burgeroorlog hadden als beleid dat ze zeiden de federale politiek te steunen, maar verder alles deden om die te ondermijnen. Datzelfde zie je nu in alle openheid.”