In het riool valt de geur van drugschemicaliën niet op

Drugsafval

Bijna zes op de tien dumpingen van chemisch drugsafval hebben plaats in Noord-Brabant. Steeds vaker in het riool.

Merlin Daleman

De telefoon van Freek Pecht, coördinator synthetische drugs bij de politie Zeeland-West-Brabant, gaat over. Het is begin januari van dit jaar, aan de lijn hangt een buitengewoon opsporingsambtenaar (BOA) uit het Brabantse Baarle-Nassau. „Het is mis bij de waterzuivering”, roept de ambtenaar door de telefoon.

Als de ambtenaar ter plekke de pH-waarde van het water in de zuivering controleert, is er maar één conclusie mogelijk: de boel moet worden stilgelegd. Net als acht maanden eerder heeft een enorme hoeveelheid drugsafval de waterzuivering helemaal verzuurd. Tankwagens worden ingezet om het vervuilde water weg te brengen. Een schatting van de kosten van beide verstoringen samen: 140.000 euro.

Drugsafval, het is al jaren een probleem, vooral in het zuiden van het land. In 2016 werd er in Nederland voor zover bekend 177 keer drugsafval gedumpt in de vrije natuur: resten van productie van synthetische drugs. Bijna 60 procent vond plaats in Noord-Brabant. Maar, zo bleek begin deze maand uit een publicatie in Justitiële Verkenningen, de vrije natuur is niet de enige plek waar drugsafval in terechtkomt.

Drugscriminelen dumpen namelijk óók rechtstreeks via het riool, een minder bekende, maar zeer effectieve methode. Ook worden bijvoorbeeld mestkelders van boeren gebruikt. Of denk aan de afvoer van een autowasstraat. De kenmerkende zoetige geur van de chemicaliën valt bij dergelijke plekken niet op. In tegenstelling tot de dumpingen zijn deze lozingen vrijwel onzichtbaar, terwijl de effecten een stuk schadelijker kunnen zijn, zoals in Baarle-Nassau.

Voor het drinkwater leveren de lozingen geen gevaar op. Drinkwaterbedrijven maken vooral gebruik van grondwater, waarvan de bronnen vaak diep onder de grond zitten. Het drugsafval komt juist in het oppervlaktewater terecht. Wordt daar voor drinkwater wél gebruik van gemaakt, dan „gelden strenge wettelijke normen voor de kwaliteit van oppervlaktewater”, aldus een woordvoerder van Vewin, de koepelorganisatie van drinkwaterbedrijven.

Fabriek in speed

Het vastlopen van die rioolwaterzuivering is een gevolg van extreem veel drugsafval dat terecht is gekomen in het riool. Het is een kleine zuivering, dat is ook de reden dat de boel in Baarle-Nassau vastloopt. De dag dat de waterzuivering is vastgelopen, gaat een ambtenaar op onderzoek uit. Hij gaat ‘stroomopwaarts’ alle putten van het dorp af, om te kijken of het water daar vervuild is. Bij de laatste put die vervuild is, moet het afval gedumpt zijn, is de theorie.

„Er zaten twee boerderijen aangesloten op die ene put”, vertelt politieman Freek Pecht. „We hebben die boerderijen gecontroleerd, maar konden er niks vinden.” Een dag later is het wel raak. „Ik werd gebeld door iemand van de gemeente”, vertelt Pecht. „Die waren het erf van een boerderij bij de Belgische grens opgelopen, en roken meteen een chemische lucht. Toen wist ik: dit is hem.”

Een bijgebouwtje van een boerderij in het buitengebied van Baarle-Nassau blijkt de bergplaats te zijn van een fabriek in speed. Overal staan witte en blauwe jerrycans, met chemische stoffen, en zo’n vijftig enorme blauwe vaten, elk met een inhoud van 200 liter.

Een schuur achter een woonhuis is nu een gesloten drugspand buiten Baarle-Nassau. Foto’s Merlin Daleman

Agenten treffen een pijp aan die vanaf het drugslab de grond in gaat, en rechtstreeks is aangesloten op het riool. Zoveel dus, dat de rioolwaterzuivering het begeeft, en daardoor wordt het lab gevonden.

Maar, zo blijkt uit een rondgang langs de zuidelijke waterschappen Brabantse Delta, Aa en Maas, De Dommel, Rivierenland, Limburg en Scheldestromen: het is niet mogelijk om direct na zo’n lozing het afval in het riool op te merken. De systemen registreren de chemische stoffen van drugslozingen niet, net als bijvoorbeeld medicijnresten. „Het dumpen van drugsafval in het rioolwater is een akelig probleem”, zegt bestuurslid Jac Hendriks van waterschap De Dommel. „Wij kunnen het niet zien als er drugsafval wordt gedumpt.”

Oplossing nog prijzig

Michel Bouts, van het dagelijks bestuur van waterschap Limburg, maakt zich zorgen over de mogelijkheid dat een incident zoals in Baarle Nassau ook in zijn gebied gebeurt. „Door een lozing kan de natuur behoorlijk geschaad worden.” Een installatie die wordt getroffen door zo’n lozing, kan vier tot zes weken ‘dood’ zijn.

De techniek om sommige van deze stoffen al vroeg te detecteren bestaat, maar is vooralsnog zeer prijzig.

Lees meer over drugsonderzoek in rioolwater: Drugsresten in water leidend voor drugsbeleid

En, zo zeggen de waterschappen: de rioolwaterzuiveringen halen de ongewenste stoffen ook niet allemaal uit het water. „De zuivering die we nu hebben is niet gebouwd om er stoffen als drugs en medicijnen uit te filteren”, zegt dijkgraaf Lambert Verheijen van waterschap Aa en Maas. „Dat zijn nieuwe probleemstoffen. We halen dat er dus niet allemaal uit. Het is aannemelijk dat de resten van drugsafval dus ook na zuivering in de natuur terechtkomen, bijvoorbeeld in beekjes.” Om hoeveel lozingen het gaat, valt niet te zeggen omdat ze in tegenstelling tot dumpingen niet geregistreerd worden. Wel bestaat het vermoeden dat lozingen vooral aan de orde zijn bij woningen en industrieterreinen, omdat de drugsproductie daar vaak plaatsvindt.

De Brabantse waterschappen zeggen dat de focus moet liggen op het voorkomen van lozingen door het tegengaan van de drugscriminaliteit. Daarbij zoeken ze steun in Den Haag.