Cultuur

Interview

Rien Zilvold

Groningen is jaloers op hoe Moerdijk ervan afkwam

Uitkoopregeling

In het Groningse aardbevingsgebied wordt vaak hoopvol gekeken naar het Noord-Brabantse dorpje Moerdijk, waar een riante uitkoopregeling bestaat. Maar kan dat zomaar in Groningen?

Er gaat niets boven Groningen, maar in Noord-Brabant gaat er niets boven Moerdijk. Het dorpje ligt nog net onder de rivieren aan het brede Hollands Diep. Een kwartier met de auto en je zit in Dordrecht.

Moerdijk lijkt in de toekomst mogelijk op nog een andere manier op Groningen. Dat komt door de zogeheten Moerdijk-regeling: wie in het dorp van zijn huis af wil, kan zijn woning sinds 2015 altijd voor 95 procent van de taxatiewaarde kwijt aan de gemeente. Reden: de sinds lange tijd onder druk staande leefbaarheid van het dorp, dat ingeklemd wordt door snelwegen en chemische industrie. Twee grote branden op dat fabrieksterrein sinds 2011 verergerden de situatie nog eens.

De unieke regeling is de Groningers, met hun eigen gasbevingsproblemen, niet ontgaan. Politici en burgers spreken regelmatig van een Groningse versie van de Moerdijk-regeling. Een kleine eerste proef daarvan met vijftig huizen is net afgerond, en de Tweede Kamer was in maart met grote meerderheid vóór een uitkoopsysteem. Ook demissionair staatssecretaris Sharon Dijksma (Infrastructuur en Milieu, PvdA) zei bij een bezoek aan Moerdijk eind 2016 Groningen in het achterhoofd te hebben. Maar hoe reëel is die optie? En wat kan Groningen leren van het Noord-Brabantse dorpje?

Verhuisd náár Moerdijk

Woensdag, rond het middaguur. Moerdijk, met zo’n duizend inwoners, is vrijwel volledig uitgestorven – maar niet omdat alle huizen leegstaan. In de meeste vensterbanken staan planten, veel tuintjes zijn aangeharkt. Ineke Dost is wel thuis: ze is bezig haar nieuwe huis te beschilderen. Op haar broek zitten verfvlekken.

Is ze dan echt net náár Moerdijk verhuisd? „Ja, twee weken geleden. Vanuit Roosendaal”, vertelt ze vrolijk. Dat had alles te maken met de Moerdijk-regeling. „Als ik oud ben en eventueel moet vertrekken, dan krijg ik een goede prijs en is het huis snel verkocht.”

Rien Zilvold

Dost belichaamt precies de hoop van de gemeente bij het invoeren van de regeling: het was niet de bedoeling dat er mensen zouden vertrekken, maar – opvallend genoeg – juist dat de huidige bewoners zouden blijven en dat er nieuwe aanwas zou komen. Mensen als Dost, die snelwegen op de koop toe nemen, want „je koopt zekerheid”. Geen vertrekregeling dus eigenlijk, maar een ‘blijfregeling’ in feite, ondanks dat dat eerste al snel gaat overheersen in de beeldvorming.

Een unieke situatie, die Moerdijk de reputatie geeft van een succesverhaal. Maar precies dat is een van de problemen wanneer je dit dorp in Groningen als uitgangspunt neemt, zegt Peter Boelhouwer, hoogleraar woningmarkt aan de TU Delft. Hij evalueerde met collega Harry van der Heijden de proef met vijftig huizen die in Groningen begin mei werd afgerond. „De situatie daar is veel heftiger. In Moerdijk worden de mensen niet in hun bestaan bedreigd. In Groningen zijn mensen aantoonbaar in de problemen gebracht door de overheid.”

Het blind exporteren van de Moerdijkregeling is daarom volgens hem geen goed idee. Volgens Boelhouwer bestaat het risico dat een grote garantieregeling in Groningen wel echt vooral een vertrekregeling zou zijn en niet zal zorgen voor nieuwe vestigingen of blijvers zorgt – en dat in een gebied dat al lijdt onder krimp. „Een giftige cocktail” werd die combinatie van bevingen en krimp in 2016 al genoemd in een eerder rapport van onderzoeker Boelhouwer. Mede daarom (budget en woningmarkteffecten spelen ook een rol) werd de afgelopen tijd proefgedraaid met kleinere aantallen koophuizen waar de nood tot vertrek relatief hoog is. Boelhouwer: „Je wilt niet dat opeens iedereen weggaat omdat het kan.”

Rien Zilvold

In Moerdijk zien ze dat verschil met het noorden maar al te goed. Had nieuwkomer Dost een verhuizing naar Groningen ook overwogen als daar een regeling bestond? Nee, dat niet. „Dat is anders, als je scheuren in je huis hebt.” Selma den Brinker, die iets verderop in haar voortuin staat, sluit zich daarbij aan. „Wat daar gebeurt is veel erger, als je huis op instorten staat.”

Een regeling zou het einde betekenen van het platteland. Een leegloop

De lokale Groningse politiek hield er lange tijd hetzelfde idee op na. Een regeling zou het einde betekenen van het platteland. Een leegloop. Het onderwerp was, behalve voor de PVV, een taboe. Maar die angst is inmiddels vrijwel volledig verdwenen en heeft plaatsgemaakt voor het idee dat er iets moet gebeuren. Vertrekkend burgemeester André van de Nadort (PvdA) van Ten Boer pleitte in Trouw begin mei voor een ruime regeling, precies zoals in Moerdijk. Zijn boodschap, zo zei hij, was ook bestemd voor de formerende partijen. Hij verwees, ondanks de verschillen in situaties, naar het positieve effect van de
nieuwkomers in Moerdijk.

Toch is het volgens Boelhouwer van de TU Delft veiliger om iets minder hard van stapel te lopen. Hij bepleit in zijn evaluatie een meer geleidelijke uitbreiding van de huidige proef, zodat die steeds breder gaat gelden en uiteindelijk, pas over een aantal jaar, mogelijk voor het gehele aardbevingsgebied. Zo beheers je de effecten beter. En: „Als de situatie dan mogelijk wat genormaliseerd is en als er minder bevingen zijn, dan kan er daardoor misschien ook een nieuwe instroom komen.” Zo kweek je uiteindelijk toch misschien een ‘Moerdijk-effect’.

moerdijk foto rien zilvold

Veel Groningers gaat dat te langzaam. Men spreekt nu al zo lang over een regeling – nu mag die er ook wel eens komen. En het liefst zelfs beter dan die in Moerdijk, aldus sommigen. William Moorlag (PvdA), tot en met 2015 gedeputeerde in Groningen, tweette begin dit jaar dat het uitgangspunt niet, zoals in Moerdijk, se 95 procent van de waarde zou moeten zijn, maar 100 procent. Hij kreeg bijval van Marijke van Beek, burgemeester van Eemsmond. „Ontzorgen”, noemde ze het.

Op dit moment – behalve als de formerende partijen anders beslissen – lijkt er niets meer in te zitten dan een voortzetting van de selectieve proef, zoals Boelhouwer van de TU Delft bepleit. De gesprekken van de Nationaal Coördinator Groningen daarover met de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) en het ministerie van Economische Zaken lopen nu.

Lees ook het hoofdredactioneel commentaar: Schade aan Groningers nu snel en ruimhartig vergoeden.

Blijft het in Groningen voorlopig bij een voortzetting van de proef, dan blijft een zeldzaam nadeel van de regeling in ieder geval voorlopig uit: wie de ene plaats helpt, kan in een andere plaats niet altijd op waardering rekenen. Vraag maar aan Kees van der Borgt.

Hij staat deze woensdagmiddag voor zijn eigen café De Put, de enige horecagelegenheid in Moerdijk. Zelf woont Van der Borgt in Zevenbergen, iets verderop. „Ik snap dat ze hier blij zijn met die regeling. De bewoners krijgen een goeie deal.” De cafébaas lacht. „Maar ik had in Zevenbergen heel lang een huis te koop staan, dat kreeg ik helemaal niet verkocht. En dat was een stuk mooier dan veel van die krotten hier.”