Gericht schieten op radeloze vrouwen

Aardappeloproer

Dit jaar is het precies 100 jaar geleden dat het Aardappeloproer plaatsvond; vrouwen op hongertocht in de Jordaan en de Oostelijke Eilanden.

Foto boven: vrouwen bestormen groentemarkt Marnixstraat, 2 juli 1917; onder: vrouwen uit de Jordaan, Cruquiuskade.

„Legt aan!” klonk op 2 juli 1917 het commando over de 200 militairen in de Czaar Peterstraat. „Schiet maar!” Doelwit: een menigte vrouwen die op ‘hongertocht’ ging door de verpauperde wijk van Oostenburg. De arbeidersvrouwen beroofden aardappelschepen en pakhuizen – de sterfte onder kinderen en volwassenen nam onrustbarend toe.

Het Amsterdamse Aardappeloproer van de zomer van 1917, nu honderd jaar geleden, was een gevolg van de Eerste Wereldoorlog. Nederland was neutraal, maar er heerste voedselschaarste. Zelfs op voedselbonnen waren geen aardappels te krijgen en toch lagen er schuiten vol in de grachten. De vrouwen gingen op onderzoek uit: waar bleven die voorraden? Ging het onmisbare volksvoedsel naar het leger, het buitenland?

Met het plunderen van een aardappelschuit op de Prinsengracht op donderdag 28 juni in de Jordaan begon het oproer, dat 9 doden en 114 gewonden eiste. De vrouwen verzamelden de aardappelen in hun boezelaar, in zakken en manden. Sommige militairen weigerden te schieten op de menigte: hun moeder kon ertussen staan. Deze militairen werden zwaar beboet. De Oprechte Haarlemse Courant schreef: „De voorste vrouwen ontblootten daarbij hunne borsten. De luitenant gaf de mannen last in de lucht te schieten en toen ook dit niets uitwerkte werd na hernieuwde waarschuwing een salvo met scherp gegeven.”

Ronald van der Wal, wetenschappelijk onderzoeker bij de politie, schreef een proefschrift over militaire inzet bij volksopstanden. „Het is een delicaat onderwerp”, zegt hij. „De Amsterdamse hoofdcommissaris van politie was destijds tegen. Hij was een voorstander van een sociale benadering. Maar het oproer liep zo uit de hand dat militair ingrijpen noodzakelijk was. Gericht schieten was effectiever dan in de lucht, dan begreep iedereen dat het echt ernst was.”

Gericht schieten was effectiever dan in de lucht, dan begreep iedereen dat het echt ernst was

Tijdens het Aardappeloproer, dat een korte, hevige week aanhield, vormden de Jordaan en de Oostelijke Eilanden het toneel van hevige veldslagen. Amsterdam was een belegerde stad. Nog altijd spreken deze vrouwen met hun moed en kracht tot de verbeelding. Sommigen torsten een zak met een half mud, 35 kilo, op hun schouders de hoge trappen op.

Op de Oostelijke Eilanden en de Kadijken vindt deze zomer het vierdaagse Festival 100 jaar Aardappeloproer plaats, dat op 29 juni wordt geopend door burgemeester Eberhard van der Laan. Een van de initiatiefnemers is André Agterof, die een woonboot heeft aan de Kattenburgergracht. „Met dit festival willen we het rebelse karakter van deze wijk laten zien”, zegt hij. „Vanuit Kattenburg zijn altijd felle protesten geweest, denk aan de steun die de bewoners gaven aan de Spoorwegstaking en Februaristaking. De Zeelieden- en bootwerkersstaking van de zomer van 1911 vond hier zijn oorsprong. De bloedigste volksopstand in Nederland was het Palingoproer van 1886 in de Jordaan. Toen vielen er 26 doden.”

Meer dan een terugblik

Het is een intrigerend gegeven dat het Aardappeloproer begon met eerlijkheid. De vrouwen inspecteerden de pakhuizen of vroegen zich af waar de aardappelen bleven die ze over de gracht voorbij zagen komen. Soms kregen ze steun van de schippers die zich door de vrouwen lieten overreden hun schip onbeheerd achter te laten. De radeloosheid van de vrouwen, die ontdekten dat de aardappels via zwarthandelaren ofwel oorlogwinstmakers naar het buitenland verdwenen, dwong hen tot plundering.

Het festival is meer dan een terugblik. Beeldend kunstenaars, theatermakers en muzikanten verzorgen een uitvoerig programma met lezingen, muziektheater (Aardappel ik heb je lief), liedavonden, pop-up galerie en aardappelmaaltijden. De conservator van Werkspoormuseum Oostenburgergracht geeft een rondleiding.

Festival 100 jaar Aardappeloproer, 29 juni t/m 7 juli. Gratis entree.