‘Beroepsfraudeur laat zich door het strafrecht niet afschrikken’

Tineke Hilverda

Fraude met faillissementen wordt vaker gemeld, maar zelden opgespoord, zegt de scheidend hoogleraar faillissementsfraude. Dat kost honderden miljoenen.

Een groentezaak kocht en verkocht enorme hoeveelheden groente en fruit zonder ooit rekeningen te betalen. Foto Getty Images

Totale schaamteloosheid, brutaliteit, glashard kunnen liegen en een dosis charme. Voor een beroepsfraudeur zijn het onmisbare karaktertrekken, zo ontdekte Tineke Hilverda de afgelopen 30 jaar.

Ze zag het bij het taxibedrijf dat zich elke drie maanden weer in een nieuwe bv met nieuwe bestuurder-aandeelhouders plaatste en zo jarenlang geen belasting of sociale premies betaalde. Bij het zorgbureau dat door een malafide ondernemer was overgenomen met bijbehorende vergunning. Al het zorggeld dat binnenstroomde werd direct doorgesluisd naar buitenlandse bankrekeningen. Zorg werd er niet verleend.

Of een groentezaak, een familiebedrijf, dat ongelofelijke hoeveelheden groente en fruit kocht en verkocht zonder ooit rekeningen te betalen. Sommige leveranciers hadden voor een ton aan groente geleverd, zonder een cent te zien. „Ik schrok wel van de onnozelheid van die leveranciers.”

Hilverda, raadsheer bij het gerechtshof Den Bosch, zwaaide donderdag af als hoogleraar faillissementsfraude. Zij is dé specialist op dit gebied in Nederland. Zo geeft ze cursussen aan opsporingsambtenaren en schreef ze mee aan een handleiding faillissementsfraude voor politie-agenten. Op donderdag presenteerde ze een leidraad die curatoren moet helpen frauduleuze faillissementen eerder te ontdekken en beter te onderzoeken.

Hilverda benadrukt dat er de afgelopen jaren veel is verbeterd in de bestrijding van faillissementsfraude. Ze hoeft – anders dan zes jaar geleden toen ze hoogleraar werd – opsporingsdiensten en andere overheidsorganisaties niet meer te overtuigen van de ondermijnende werking van faillissementsfraude. „Ik voelde me vaak een repeterende grammofoonplaat.”

Er zijn inmiddels meer wettelijke middelen om fraudeurs aan te pakken. Curatoren kunnen de rechter bijvoorbeeld vragen een civielrechtelijk beroepsverbod op te leggen en de curator is verplicht fraudesignalen te melden. De pakkans is de laatste jaren ook verhoogd, van ruim 2 naar waarschijnlijk meer dan 10 procent.

Maar tevreden is ze niet. Zeker de aanpak van relatief eenvoudige faillissementsfraude tot 100.000 euro is „een fiasco”. Het gaat om zo’n 80 procent van alle gemelde gevallen. Hilverda: „Het is trekken aan een dood paard. Of er iets gebeurt, is afhankelijk van het hobbyisme van de plaatselijke rechercheur en officier van justitie.”

In 2015 werd er in 154 eenvoudige gevallen proces-verbaal opgesteld, vorig jaar in 128 zaken. „Dat is natuurlijk veel te weinig.”

Maar ook de instanties die zich op complexere zaken richten, lopen volgens Hilverda achter de feiten aan. Ze hebben te weinig mankracht en bevoegdheden om de wapenwedloop met beroepsfraudeurs te winnen. Curatoren krijgen nog nauwelijks voorschotten om signalen van fraude te onderzoeken.

Volgens het CBS is het aantal faillissementen sinds 2013 bijna gehalveerd, van 12.000 naar 6.000 per jaar. Waarom zouden we ons zo druk maken om fraude op dit terrein?

„Maar het aandeel fraude in die faillissementen stijgt, zo heeft datzelfde CBS onderzocht. Tussen 2010 en 2015 is het aandeel frauduleuze faillissementen gestegen van 23 naar 30 procent. En dat is een voorzichtige schatting.

„Steeds meer fraude vindt tegenwoordig ook buiten het zicht van een formeel faillissement plaats. Beroepsfraudeurs hebben ontdekt dat ze een bv gewoon leeg kunnen achterlaten, waarna die door de Kamer van Koophandel wordt ontbonden, of ze ontbinden hem zelf nadat ze hem hebben leeggetrokken. Dan is de bv materieel failliet, maar formeel niet, en ontkomen ze aan een onderzoek van curatoren. Schuldeisers doen toch niets, omdat ze weten dat ze geen kans maken. De Kamer van Koophandel ontbindt jaarlijks 4.000 lege bv’s.”

U noemt deze vorm van fraude maatschappij-ontwrichtend. Waarom?

„We besteden terecht veel aandacht en energie aan moord en verkrachting. Ook de plaatselijke dief bij de Hema komt al snel voor de rechter. Het zijn allemaal zichtbare vormen van criminaliteit.

„Vergeet niet, faillissementsfraude is vaak het sluitstuk van een keten van andere fraudevormen, zoals zorgfraude, malafide uitzendbureaus, flessentrekkerij. Faillissementsfraude raakt niet alleen de schuldeisers, die keihard werken voor hun boterham. Het raakt ons allemaal, via gederfde belastinginkomsten, maar ook door het afnemend vertrouwen in het handelsverkeer. Je ziet overal waar deze mensen slachtoffers maken machteloze woede: de wetenschap dat iedereen zich aan de wet moet houden, maar dat deze mensen zo gemakkelijk wegkomen met iets wat gewoon diefstal is. Dat is niet te verteren, en ongelofelijk ondermijnend.

Dat deze mensen zo gemakkelijk wegkomen met iets wat gewoon diefstal is. Dat is niet te verteren, en ongelofelijk ondermijnend

„In 2014 zaten er zo’n 200 mensen in veelplegersnetwerken die samen een onbetaalde belastingschuld van zo’n 400 miljoen euro hadden. Daar komt de schade voor alle schuldeisers dus nog bovenop. Nu zijn er veertig netwerken met 300 mensen. De Belastingdienst heeft een lijst van nog duizend hoog-risicovolle mensen, waarvan een deel vermoedelijk ook in zo’n netwerk zit. Maar die heeft die netwerken nog niet in beeld.”

Hoe zien die netwerken eruit?

„Je moet je een wirwar van tientallen bv’s en werkmaatschappijen voorstellen, allemaal met verschillende bestuurder-aandeelhouders. Uiteindelijk komen ze allemaal uit bij een Pietje of Marietje, de figuur die wij de ultimate benificial owner noemen, de beroepsfraudeur.

„Wie echt de baas is, wordt natuurlijk goed verborgen, er zitten allemaal katvangers en faciliteerders zoals malafide advocaten en accountants tussen. Die fraudeurs bouwen die netwerken zelf op, of kopen ze gewoon. De fraude vindt eerst plaats via één deel van het netwerk, en als het daar te zichtbaar wordt, verplaatsen ze hun fraude gewoon naar een andere tak.”

Wat valt er eigenlijk tegen deze mensen te doen?

„Strafrecht werkt misschien wel afschrikwekkend bij de gelegenheidsfraudeur, wiens zaken slecht gaan, en die vlak voordat hij failliet gaat nog wat vermogen naar zichzelf toesluist. Die heeft nog wat te verliezen. Dat geldt ook voor de malafide advocaten en accountants, zij hebben reputaties.

„Maar de beroepsfraudeur laat zich door het strafrecht niet afschrikken. De zaken zijn complex, het duurt vaak wel acht jaar voordat ze uiteindelijk berecht zijn, en in de tussentijd gaan ze gewoon door. Als je ze eenmaal pakt, valt er vaak niets bij ze te halen, alles is weggesluisd via tussenpersonen of bv’s in het buitenland.”

De beroepsfraudeur laat zich door het strafrecht niet afschrikken. Je moet het ze veel moeilijker maken

Wat werkt wel?

„Preventie, je moet het ze veel moeilijker maken. Soms is het een kwestie van durf. De Kamer van Koophandel is bijvoorbeeld onzeker en passief, die zou veel vaker inschrijvingen kunnen weigeren of vernietigen, maar is bang dat ze aansprakelijk wordt gesteld.

„Essentieel is dat betrokken partijen beter samenwerken. Je zou ze bij elkaar moeten brengen in een landelijk platform dat directe lijntjes heeft met leidinggevenden daar. De justitieketen, banken, verzekeraars, Belastingdienst, FIOD, uitkeringsinstantie UWV, de Rijksdienst voor het Wegverkeer, het Kadaster, de Kamer van Koophandel, het Bureau Kredietregistratie. Ze hebben allemaal een deel van de puzzel, maar mogen die vanwege privacywetgeving lang niet altijd delen.

„Neem dat taxibedrijf. De Belastingdienst ziet het gebeuren, en kan stoppen met voorlopige teruggaven en ook het btw-nummer en loonbelastingnummer intrekken. Maar de Belastingdienst mag niet tegen de gemeente zeggen dat ze de vergunning van die taxi-ondernemer moeten intrekken.

„Er zijn mogelijkheden. De Belastingdienst mag informatie delen als dat van fiscaal belang is, en dat belang is ruimhartig omschreven. Er is een EU-site waarop ondernemers kunnen kijken of btw-nummers wel geldig zijn. Maar je zou bijvoorbeeld het intrekken van nummers door de Belastingdienst moeten kunnen melden in het handelsregister. Of in het handelsregister kunnen laten opnemen dat geen aangifte vennootschapsbelasting is gedaan. De overdracht van aandelen weigeren als er geen door een accountant goedgekeurd jaarverslag is. Verbieden dat een stichting aandeelhouder is in een bv.

„Maar dan moeten politici wel een keus maken: wil je soepel handelsverkeer zonder drempels, of toch eerlijke ondernemers en het vertrouwen in het kredietverkeer beschermen?

„Ondernemers moeten zelf ook achterdochtiger worden: gebruik Google Streetview om het adres van je zakenpartner op te zoeken. Kijk in het handelsregister of er recente of veel wisselingen in bestuurders, aandeelhouders, adres of doelomschrijving zijn, kijk of er aan de onderneming veel andere rechtspersonen hangen. Betaal pas na levering, ook al is het een paar keer goed gegaan.”