Column

Poets het leven niet uit de samenleving

Ik ben in de ban van zuiverheid. Niet dat ik er persoonlijk zo hard naar streef, integendeel, maar ik ben geboeid door het streven naar zuiverheid in de samenleving. De smetvrees, de poetsdwang. Het perfectioneren. Een paar maanden geleden viel mijn oog op het begrip zuiverheid als een maatschappelijke waarde – en sindsdien zie ik overal smetvrees.

Het Parool schrijft over het verdwijnen van lachen en luchtigheid. „Ironie is een stijlvorm die mensen uitsluit”, waarschuwt een wetenschapper. Bedrijven willen laten zien dat ze betrokken zijn, zegt een reclameman. „Humor past daar slecht bij.” In Amsterdam spreek ik een jonge vrouw die doodsbenauwd is idealen te hebben, bang dat ze „iemand ermee beledigt”. In NRC reflecteert een Vlaamse op de open gordijnen in de Nederlandse huiskamers. Kenmerken van een cultuur waarin „fouten niet worden getolereerd”.

Smetvrees: geen fouten maken, niet zondigen, niet lachen. De angst leidt tot toenemende macht van systemen en structuren. Een Criminaliteits Anticipatie Systeem, waarmee de politie de zonde al opspoort voordat ze is begaan. Nederland wordt straks het eerste land ter wereld dat er nationaal mee werkt, zegt de krant. En in internationale vergelijkingen scoort Nederland ook vreemd op het terrein van medische dossiers, zegt dezelfde krant elders. Patiënten hebben geen toegang tot hun eigen dossiers; die zijn alleen toegankelijk voor autoriteiten.

Nederland en zijn poetsdwang: alles moet netter, beter, efficiënter. En allemaal van bovenaf geregeld. Kom liefst zo min mogelijk zelf met uw vingers aan uw leven. U zou er maar vlekken op maken. Met deze invulling van het begrip zuiverheid ben ik wel afgedwaald van de betekenis die het nog had toen ik het tegenkwam. Ik stuitte op het begrip in artikelen over de Amerikaanse sociaal psycholoog Jonathan Haidt, die onderzoek doet naar morele intuïties en waarden. Zuiverheid is als waarde oorspronkelijk gericht geweest op het voorkomen van besmettingen in de gemeenschap, legt hij uit. Haidt brengt zuiverheid in verband met ontzag voor het heilige, dat wat de mens overstijgt; in zijn onderzoeken ziet hij het streven daarom vaker bij conservatieven dan bij progressieven. Vaker bij rechts dan bij links.

Zo is meteen al duidelijk dat mijn poetsdwang afwijkt van Haidts zuiverheid. Want mijn begrip van zuiverheid is minstens zo links als het rechts is; voor zover die termen nog betekenis hebben. Voor Haidt is zuiverheid geen links streven, omdat linkse Amerikanen, zeker als ze wetenschappelijk zijn ingesteld, leven in een materiële wereld. Die zien niet gauw heiligheid in de omgeving. Haidt ontdekt linkse zuiverheid daarom hooguit in vegetarisme en de klimaatdiscussie. Waar conservatieven de clan proberen te beschermen tegen het homohuwelijk, willen progressieven de natuur tegen eigenbelangen beschermen.

Mijn eigen, neurotische begrip van zuiverheid past juist bij uitstek binnen een materieel en vooruitstrevend wereldbeeld. Geen fouten maken, niet zondigen, perfectioneren: in een progressief wereldbeeld kan zuiverheid het best worden nagestreefd met wetenschappelijke methodes. Niks individuele keuzes. De individuele patiënt hoeft geen toegang te krijgen tot haar medische dossier, want als leek heeft ze er niets mee te maken. Persoonlijke idealen zijn ongewenst, want die zitten het management van het land maar in de weg.

Een paradijsproject is het, dit neurotische streven naar zuiverheid. Een poging de samenleving zo rücksichtslos onder controle te krijgen dat zondigen onmogelijk is. Om het paradijs te bereiken, moet je de rol van de autoriteiten versterken en de rol van de individuele mensen verzwakken. Nederland is de perfecte proeftuin voor zo’n paradijsproject, want Nederlanders zijn bovengemiddeld vatbaar voor onderdrukking. Met hun Criminaliteits Anticipatie Systeem, hun open gordijnen en hun zeldzame bereidheid het onhygiënische contante geld in te ruilen voor valuta die eerst om legitimatie en identificatie vragen voordat je ze mag gebruiken.

Alles moet beter, netter en efficiënter, en dus worden je beslissingen voortaan genomen door de autoriteiten. Dat heeft ontegenzeggelijk voordelen, en het uitbannen van fouten en zonden is een heerlijk vooruitzicht. Maar toch. Als ik de laatste tijd op deze plek aandacht vraag voor de mogelijkheid om van de wet af te wijken – en ik betrap mij daar op – dan is het omdat je het leven niet uit de samenleving moet poetsen. Ook Nederlanders moet je niet als pionnen heen en weer schuiven in de richting van één officieel doel. Zelfs Nederlanders niet, ook al blijken die dus wel steeds weer opnieuw het meest bête en makke volk ter wereld te zijn.

Maxim Februari is jurist en columnist. Deze column is wekelijks.