Recht & Onrecht

Leiders die deugen zijn leiders die niet willen

Waarom willen we eigenlijk leiders? In de Gedragscolumn vraagt Bert Pol zich af of leiderschap niet overschat is.

Iedere dag komen ze in het nieuws: leiders die liegen en bedriegen, leiders die zichzelf verrijken, leiders die onderdrukken, leiders die moorden. Manfred Kets de Vries geeft in zijn publicaties treffende beschrijvingen van leiders die verslaafd zijn aan macht en bevestiging. En van de mensen om hen heen die hen die kritiekloos volgen.

Waarom? Omdat de macht een beetje op hen afstraalt. Of omdat ze bang zijn: wie de leider tegenspreekt, verspeelt diens waardering en speelt met zijn positie, in het ergste geval met zijn leven. Leiders willen vaak leider blijven. Ze willen van geen ophouden weten. Waarom vertrouwen we niet op onszelf en op elkaar, in plaats van te streven naar die ene leider. Waarom stellen we niet een vertegenwoordiger aan, in plaats van ons uit te leveren aan een leider wiens grillen we nog niet kennen en bij wie de kans niet onaanzienlijk is dat we slachtoffer worden van zijn tunnelvisie omdat hij zich omringt met trouwe volgers?

Leiderschap ‘tonen’

Ondanks dat we Breaking Bad dagelijks kunnen waarnemen, willen we kennelijk toch leiders. Een goede herder, die over ons waakt en ervoor zorgt dat wij ongestoord ons leven kunnen leven en rustig kunnen gaan slapen. Telkens weer hoor of lees je het: ‘Er is behoefte aan leiderschap. Hij moet nu leiderschap tonen.’

Waarom moet een directeur of CEO een leider zijn? Voor een visie: de befaamde stip op de horizon die mensen een gemeenschappelijk doel geeft om naar te streven, om voor te strijden? Wie garandeert ons dat het de goede stip op de goede horizon is en dat we niet te maken hebben met een waarneming van een bij- of verziende?

Leiderschap afleren

Als er dan toch iemand nodig is die de touwtjes in handen neemt, zoals bij een cyberaanval of erger, dan opteer ik voor de keuze van een leider die zo’n rol helemaal niet wil spelen. Zoals Michel de Montaigne, die met tegenzin voor een paar jaar het burgemeesterschap van Bordeaux op zich nam. Daarna keerde hij terug naar de toren op zijn landgoed, waar hij zijn dagen denkend en schrijvend doorbracht . Wij hebben er zijn Essais (1587) aan te danken. Essays zijn letterlijk probeersels, geen visies of meningen. Hij was geen leider, maar iemand die een poosje de leiding had. Omdat hem dat nadrukkelijk gevraagd werd.

Het wemelt van de cursussen die je het ontwikkelen van leiderschapskwaliteiten beloven. Zouden er ook cursussen zijn waarin je leert hoe je een heel gelukkig leven kan leiden zonder een leider te zijn?

Bert Pol is verbonden aan de afdeling Communicatiewetenschap van de Universiteit Twente en vennoot van Tabula Rasa Den Haag. De Gedragscolumn wordt geschreven door sociale wetenschappers en verschijnt wekelijks.