Een communistische schatkamer gaat op slot

Film

Uit vrees dat de films uit het Albanië van dictator Enver Hoxha nostalgie oproepen vraagt een overheidsinstituut om een vertoningsverbod.

Foto Nationaal Filmarchief Albanië (AQSHF)

Van alle landen achter het IJzeren Gordijn was er geen zo hermetisch gesloten als het Albanië van Enver Hoxha, het enige maoïstische regime van Europa, dat zich na Stalins dood had afgekeerd van de Sovjet-Unie. Behalve de duizenden paddestoelvormige bunkertjes rest van dat land bijna niets.

Of toch! Dat zijn de films uit de periode 1945-’91, waarvan het Nationaal Filmarchief in Tirana er een aantal heeft gedigitaliseerd en die een unieke blik in dat afgesloten tijdperk geven. Op The Calvert Journal, ‘gids voor het nieuwe Oosten’, zijn de trailers van vijf films te zien. Ze dragen titels als De Tweede November, Tomka en zijn Vrienden en Skënderbeu, de Grote Strijder (een soort Albanese Braveheart). Het zijn historische en moderne heldenverhalen voor een samenleving die leed onder honger en geweld. Evengoed maken ze deel uit van de Albanese geschiedenis.

De vraag is wel hoe lang ze nog te zien zullen zijn. Want het door de overheid gefinancierde Instituut voor Communistische Misdaden (ICC) eist een verbod op het tonen ervan. „Het zijn hersenspoelers”, zegt ICC-directeur Agron Tufa. „Het risico bestaat dat ze nostalgie naar een gruwelijke dictatuur oproepen of in leven houden.”

Rode ster

Het verbodsvoorstel past in een trend. In Hongarije strijdt Heineken voor behoud van de rode ster op zijn etiketten. In Kroatië dreigt de sloophamer voor de resterende monumenten met zo’n ster. In Oekraïne zijn de laatste tachtig beelden van Lenin gesneuveld. En als het Albanese voorstel wet wordt, is dat een culturele doodklap. Het instituut wil slechts voor een klein aantal films een uitzondering maken. Maar die moeten dan bij vertoning voorafgegaan worden gegaan door een ‘bijsluiter’, die de kijker waarschuwt voor communisme en totalitarisme.

Een voormalige schrijver van filmscenario’s vatte de kritiek op het verbodsvoorstel zo samen: Het is in orde om het communisme te haten, maar het is nog beter over die tijd in Albanië te weten.

Monika Lubonja, een in 1968 geboren Albanese filmster, ging een stap verder. „Als iemand me zou vragen in welke tijd ik het liefst actrice zou willen zijn, zeg ik: in de tijd van Marie Logoreci, Tinka Kurti, Margarita Xhepa” – de filmheldinnen uit de communistische periode. Een tijdperk, aldus Lubonja, waarin „de kunst geestdriftig was, liefde verspreidde, emoties losmaakte en opofferingen vereiste.”

Kloppend hart

Het verbod is nog geen wet en het is de vraag of de huidige regering het zo ver laat komen. Dat enkele ministers zelf voortkomen uit het oude communistische regime, kan daarbij helpen.

Een van de mooiste Albanese films is Përjetësi (‘Eeuwigheid’) uit 1973, zei de Noord-Ierse documentairemaker Mark Cousins, na een bezoek aan het filminstituut. Die film duurt maar negen minuten, is propaganda van het zuiverste water en bestaat alleen uit beeld – veel partizanen, menigten met vlaggen, met muziek en het geluid van een kloppend hart. Geen dialoog. Përjetësi mag bij een verbod niet meer worden uitgezonden. Het bizarre is: dat mocht tijdens het communisme ook al niet. Want hij werd als te avantgardistisch beschouwd en kwam niet langs de censor. De maker, Dhimitër Anagnosti, werd beschuldigd van formalisme. Zijn film belandde op de plank in de archiefkelder. Wellicht gaat er binnenkort een slot op de deur.

Foto Nationaal Filmarchief Albanië (AQSHF)