Het plan-B van Merkel: een sterkere EU

Frans-Duitse belangen Na haar optreden tijdens de G7 en de NAVO-top verkondigde Angela Merkel vanachter een Beierse biertafel een duidelijke boodschap: versterk de EU en vertrouw verder niemand.

Merkel proost tijdens het Trudering Festival in München, afgelopen zondag. Foto Michaela Rehle/Reuters

De woorden die Angela Merkel zondag sprak in een biertent in Beieren galmden door in heel Europa en tot aan de overkant van de Atlantische Oceaan. Luidde haar toespraak een nieuwe geopolitieke orde in, waarin de nauwe band tussen de Verenigde Staten en Europa zijn betekenis heeft verloren?

Merkel wekte de indruk dat ze reageerde op de teleurstellende resultaten van NAVO-top en de G7-top met president Trump, toen ze zei: „De tijden waarin we ons volledig op anderen konden verlaten, zijn nu tot op zekere hoogte voorbij. Dat heb ik de afgelopen dagen ervaren. En daarom kan ik alleen maar zeggen: wij Europeanen moeten ons lot in eigen hand nemen.”

Maar voor Merkel was al veel eerder duidelijk dat de verhoudingen in de wereld zo ingrijpend aan het schuiven zijn dat Duitsland en Europa gedwongen worden zich daarop te bezinnen en een nieuwe positie te kiezen. Misschien is het nog niet tot alle landen in Europa doorgedrongen, maar in Duitsland wel: de ommekeer is vorig jaar al in gang gezet. Eerst met de uitslag van het Brexit-referendum, dat de Europese Unie verzwakt en waardoor Berlijn (net als Den Haag) binnen de Unie een belangrijke bondgenoot verliest. En daarna door de verkiezingsoverwinning van Donald Trump, van wie niet duidelijk is wat voor betekenis hij eigenlijk hecht aan het bondgenootschap met Europa en de gedeelde waarden van het Westen.

Lees ook Merkel kiest voor een harde breuk met VS, een opiniestuk van politicoloog Henry Farrell

Als grootste land en de sterkste economie van Europa moest Duitsland na deze zware tegenslagen een plan B hebben. De relatie met Amerika is nog steeds van groot belang, zowel economisch als politiek als op het gebied van de veiligheid. Merkels woordvoerder bevestigde maandag nog eens dat de relatie met de VS „een vaste pijler van onze buitenlandse politiek” blijft. Maar erop vertrouwen dat de goede betrekkingen wel zullen voortduren, zou kortzichtig zijn.

Houvast zoekt Duitsland daarom in versterking van de EU, via intensievere samenwerking met Frankrijk. Want bovenal wil Duitsland niet alleen komen te staan als politieke en economische reus die door zijn geschiedenis altijd met argwaan zal worden bekeken.

Juist de verschillen tussen de Duitse en de Franse belangen maken van oudsher dat samenwerking tussen de twee landen binnen de Unie als motor kan fungeren: als Frankrijk en Duitsland het eens kunnen worden, dan is de basis gelegd voor een bredere overeenstemming tussen de lidstaten.

Was Marine Le Pen tot president van Frankrijk gekozen, dan was ook deze mogelijkheid de Duitsers uit handen geslagen. Maar dankzij de overwinning van Macron, die in Berlijn met grote opluchting is ontvangen, heeft een revitalisering van de Europese Unie kans van slagen – hoeveel obstakels daarvoor ook overwonnen moeten worden.

Concessies

Merkel en Macron beseffen dat ze daarvoor allebei concessies moeten doen die moeilijk liggen bij de eigen kiezers. Economische hervormingen in Frankrijk doorvoeren, en minder strikt vasthouden aan strenge begrotingseisen door Duitsland, bijvoorbeeld. In Frankrijk zijn in juni al parlementsverkiezingen, in september in Duitsland. Daarna kan de tijd voor compromissen aanbreken.

In eigen land staat Merkel nu opvallend sterk. Volgens de peilingen ligt haar CDU/CSU 12 tot 13 procentpunten voor op de SPD van haar uitdager Martin Schulz. Met veel politiek gevoel koos Merkel ervoor om meteen na haar optredens op het wereldtoneel bij de NAVO en de G7, te verschijnen op een campagnebijeenkomst in die biertent in Beieren, als teken dat ze de eigen kiezers niet vergeten is. Ze werd er enthousiast onthaald, zelfs door CSU-leider Horst Seehofer, die haar meer dan een jaar voortdurend gehekeld heeft om haar vluchtelingenbeleid. Met drie overwinningen bij deelstaatverkiezingen achter de rug en prachtige peilingen voor de verkiezingen in september kon Merkel hier niet stuk.

Een goed moment dus om de achterban te herinneren „wat voor schat de Europese Unie is” – zeker nu Trump Amerika tot een onzekere factor heeft gemaakt. Zo legt de bondskanselier alvast de basis voor de steun die ze voor concessies aan Frankrijk nodig heeft, als ze na de Bondsdagverkiezingen aan een vierde termijn mag beginnen. Omdat Macron weet hoe belangrijk de Frans-Duitse as voor Berlijn nu is, is zijn onderhandelingspositie sterker dan die van zijn voorgangers.

Lees ook Merkel beseft: zonder Amerika gaat het niet, een opiniestuk van Europa-correspondent Matthew Karnitschnig

Door het belang van de EU zo centraal te stellen, en haar afstand tot Trump te markeren, neemt Merkel de SPD en Schulz de wind uit de zeilen. Als oud-voorzitter van het Europees Parlement had Schulz zich als kampioen van de Europese samenwerking willen opwerpen. Schulz zag maandag geen andere uitweg dan óók te pleiten voor een sterker Europa – en Trump te verwijten dat hij inzet op isolationisme en het recht van de sterkste.