Vijf meter hoog kruis leidt tot cultuurstrijd in Berlijn

Stadsslot

Het kruis dat op de koepel van het stadspaleis zou worden geplaatst wordt door critici een neokolonialistisch gebaar genoemd.

Foto AFP

Simpel is het nooit in Duitsland, als het gaat over de omgang met de eigen geschiedenis. En helemaal complex wordt het als daar ook nog eens een eigentijdse cultuurstrijd bijkomt, met als inzet een christelijk kruis.

In het hart van Berlijn wordt al jaren gebouwd aan een kolossaal barokpaleis. Het oude stadsslot van de Pruisische koningen en Duitse keizers, dat in de Tweede Wereldoorlog zwaar werd beschadigd en ten tijde van de DDR volledig afgebroken, wordt nu weer opgebouwd. Met een betonnen geraamte, bekleed met veel zorgvuldig nagemaakte ‘authentieke details’. Waaronder een koepel.

Waar staat het stadsslot?

Centrum van wereldculturen

Als het enorme Stadtschloss eenmaal klaar is, moet het plaats gaan bieden aan een groot centrum van wereldculturen, met onder meer het museum voor Aziatische kunst en het museum voor Volkenkunde. Het gaat het Humboldt-Forum heten, naar de geleerde broers Alexander en Wilhelm von Humboldt, en moet over ruim twee jaar open gaan.

Het Stadtschloss in 1900, toen nog met kruis. Foto Wikimedia / CC

Van het begin af aan stond in het bouwplan dat op de koepel een kruis zou komen te staan, zoals dat ook op oude foto’s en prenten van het slot nog te zien is. Maar pas onlangs heeft dat feit bredere bekendheid gekregen en al snel een felle discussie losgemaakt. Aanleiding was het nieuws dat een schenking van een particulier, de weduwe van verzendhuiskoning Werner Otto, de voltooiing van de koepel mogelijk maakt – inclusief verguld, vijf meter hoog kruis.

Wat doet een christelijk kruis eigenlijk op een museum, dat nota bene een trefpunt van verschillende culturen moet zijn?, protesteerden vooral politici van Die Linke en de Groenen in Berlijn. Was dat geen neokolonialistisch gebaar? Zo wordt er „een absurde hiërarchie tussen culturen en religies aangebracht”.

Wie zijn ‘wij’?

Minister van Cultuur Monica Grüters (CDU) nam het op voor het kruis. „We moeten ons van onze wortels bewust zijn”, zei ze. En „alleen wie zeker is van zijn eigen identiteit kan anderen de ruimte geven”. Maar dat was niet het laatste woord.

Foto AFP

Want wie zijn ‘wij’? Horen de joodse, islamitische en ongelovige Duitsers daar soms niet bij? En had het slot aanvankelijk niet 150 jaar lang zónder kruis bestaan? Koepel en kruis waren pas toegevoegd in 1854, bij de bouw van een kapel in het paleis. Het plaatsen van het kruis was destijds bovendien een politiek symbool, niet van „ons christendom”, maar van het feit dat de Pruisische staat de democratische revolutie van 1848/1849 bloedig had neergeslagen: nu heerste een „onzalige alliantie tussen kroon en kerk” (aldus een criticus in Der Tagesspiegel), en de „nauwe verbinding tussen kansel en bajonet” (Frankfurter Allgemeine Zeitung). Moet het nieuwe oude gebouw dát uitstralen?

Weglaten kruis politiseert

Niet alleen Berlijns cultuursenator (wethouder), Klaus Lederer, sprak zich tegen het kruis uit, maar ook burgemeester Michaël Müller (SPD). „Het Humboldt-Forum is een overheidsgebouw, geen kerk, geen zetel van de monarchie, en geen gedenkteken voor de roem van Pruisen.” Maar de leiding van het Humboldt Forum is vóór: „Juist het weglaten van het kruis zou het politiseren.”

Zolang de uitkomst van het debat onduidelijk is, kan Duitsland zich misschien maar het beste houden aan het motto van de kunstenaar Christo. Die betoogt voor zijn grote projecten altijd dat niet het uiteindelijke resultaat het kunstwerk is, maar het hele proces – van de eerste plannen, tot de verhitte discussies tussen voor -en tegenstanders – tot de uiteindelijk de openstelling voor het publiek. Zo bezien valt er al veel aan te genieten.