Opinie

Merkel kiest voor een harde breuk met VS

Bondskanselier Merkel haalt uit naar Trump en pakt het moment om voor een sterker Europa te pleiten. Trump schept zelf de kansen daarvoor, schrijft

Merkel en Trump tijdens de G7-top in Italië. Foto Evan Vucci/AP

De Duitse kanselier Angela Merkel hield zondag een menigte in Zuid-Duitsland voor dat Europa niet meer op buitenlandse partners kan vertrouwen en dat we „echt ons lot in eigen handen moeten nemen’. Dat is een enorme verandering in de politieke retoriek. Het publiek mag dan vertrouwder zijn met de Brits-Amerikaanse ‘special relationship’, maar de Duits-Amerikaanse relatie is misschien nog wel belangrijker geweest. Een van de hoofddoelstellingen van de NAVO was om Duitsland in te bedden in een internationaal kader en daarmee te voorkomen dat het net als in de Eerste en Tweede Wereldoorlog een bedreiging voor de Europese vrede zou worden. In de woorden van haar eerste secretaris-generaal was de NAVO bedoeld om de Russen „out” de Amerikanen „in” en de Duitsers „down” te houden. Nu stelt Merkel dat de Amerikanen niet echt meer binnenboord zijn en dat Duitsland en Europa daarom vermoedelijk een veel grotere en onafhankelijker rol op zich zullen nemen dan in de afgelopen zeventig jaar.

Merkels opmerkingen kwamen na haar ervaringen in de laatste paar dagen en zijn duidelijke verwijzingen naar het rampzalige bezoek aan Europa van president Trump. Haar overtuiging dat de Verenigde Staten geen betrouwbare partner meer zijn, is een rechtstreeks gevolg van Trumps woorden en daden. De hoeksteen van de NAVO is artikel 5, dat doorgaans wordt uitgelegd als een belofte dat bij een aanval op één lid van het bondgenootschap alle andere leden te hulp zullen komen.

Lees ook: Merkel is op subtiele wijze bezig afstand te nemen van Trump, schrijft Matthew Karnitschnig. Maar Washington blijft onmisbaar.

Onbetrouwbare partner

Trump heeft zich in zijn toespraak bij de NAVO, vorige week, niet verbonden aan artikel 5, maar in plaats daarvan de andere NAVO-leden gekapitteld omdat ze niet genoeg geld aan hun defensie besteden. Toen Trump daarna naar de G7-bijeenkomst in Italië ging, weigerde hij het Parijse klimaatakkoord te bekrachtigen en liet hij de andere zes landen een aparte verklaring uitbrengen.

Dit alles versterkt de indruk dat Washington als partner niet langer betrouwbaar is. Merkels retoriek is duidelijk bedoeld om aan te geven dat de Europese Unie sterker zal worden naarmate de trans-Atlantische relatie zwakker wordt. Als ze de Brexit bovendien koppelt aan de onbetrouwbaarheid van de VS, geeft ze daarmee te kennen dat de EU na het vertrek van Groot-Brittannië des te beter orde op zaken zal kunnen stellen, door een impuls van verbeterde Duits-Franse betrekkingen.

Maar bij de creatie van een sterker Europa kan Merkel zichzelf ook nog wel tegenkomen. Europa heeft de nodige interne meningsverschillen. Landen als Polen en Hongarije zijn het over veel problemen meer met Trump eens dan met Duitsland. De Zuid-Europese landen verwijten Duitsland nog altijd zijn steun aan pijnlijke en (voor hen) schadelijke bezuinigingsmaatregelen tijdens de eurocrisis. Als Duitsland op veiligheidsterrein met Frankrijk wil samenwerken, zal Frankrijk van Duitsland vermoedelijk concessies inzake economisch bestuur en begrotingsbeleid verlangen. En tot slot is de kritiek van Trump (en veel Amerikaanse leiders voor hem) niet helemaal onterecht – de Europese landen geven veel minder uit aan hun defensie dan de VS.

Isoleer de nee-zeggers

Niettemin: het is belangrijk om op te merken dat het temperament van bondskanselier Merkel volstrekt tegengesteld is aan dat van Donald Trump. Zij is zeer voorzichtig. Deze toespraak komt niet voort uit een opwelling. Integendeel, Merkel begint een pleidooi voor een andere EU: sterker en zelfstandiger en minder geneigd om zich naar het leiderschap van de VS te richten. Als ze bij de komende Duitse verkiezingen een beslissende overwinning boekt en voldoende instemming van de andere Europese landen weet te krijgen om de nee-zeggers te isoleren, kan ze op den duur misschien zorgen voor een aanzienlijke verschuiving in de relatie EU-VS.

Niemand heeft nog serieus stilgestaan bij de gevolgen van Trumps verkiezing voor de wereldpolitiek. In sommige delen van de wereld ontstaan hierdoor grote kansen. Landen met belangen die botsen met de Amerikaanse, krijgen misschien de kans om voordeel te behalen, terwijl de oppermachtige Verenigde Staten worden afgeleid door hun interne crises. Als de regering-Trump besluit dat ze niet meer zoveel als in het verleden op haar bondgenoten hoeft te vertrouwen, dan besluiten deze bondgenoten dat ze niet meer op de VS kunnen vertrouwen en gaan zij hun eigen verbintenissen aan – waardoor Amerika hun daden en beslissingen minder zal kunnen beïnvloeden.