In Teheran snakken de jongeren naar vrijheid

Iran

De geestelijken zullen zich schrap zetten tegen de zojuist herkozen gematigde president Rohani. Maar hervormingsgezinde Iraniërs zijn niet van plan deze kans voorbij te laten gaan.

Foto’s Reuters en Behrouz Mehri/AFP

De deur van de kamer van Hamidreza Jalaeipour op het sociologisch instituut van de universiteit van Teheran zit op slot. Is hij onze afspraak daags na de Iraanse presidentsverkiezing vergeten? Langs kale gangen lopen we naar de secretaresse, die zich ondanks de hitte conform de regels volledig heeft ingepakt, op haar gezicht na. Daar blijkt dat Jalaeipour (59), fervent voorstander van meer vrijheid, zich die ochtend ziek heeft gemeld: van pure zenuwen over de afloop van de verkiezingen had hij twee nachten niet geslapen. Die ochtend is hij ingestort.

Bij het zoveelste bedrijf van de verbeten strijd tussen de Iraanse fundamentalisten en gematigden stonden er dan ook grote belangen op het spel. Er dreigde immers een nieuwe golf van repressie, als de fundamentalistische kandidaat Ebrahim Raisi president werd. Uitgerekend de man die als rechter enige mede door Jalaeipour opgerichte kranten had laten sluiten. Dezelfde man ook die in 1988 honderden politieke tegenstanders van imam Khomeiny’s bewind in koelen bloede liet executeren.

Maar de strijd eindigde ditmaal in een klinkende overwinning van de gematigden onder leiding van de zittende president Hassan Rohani. „Dit is echt ontzettend belangrijk voor de toekomst van ons land”, zegt Jalaeipour even later opgetogen aan de telefoon. Door de net bekend geworden uitslag klinkt hij als herboren. „Niet alleen economisch maar ook politiek en cultureel. Het kan bovendien een gunstige uitstraling op andere delen van het Midden-Oosten hebben. U weet dat het fundamentalisme in deze regio machtig is. Dit kan een kentering betekenen. Rohani zal nu veel sterker staan tegenover de fundamentalisten.”

In Teheran, met name in het welvarende noorden van de stad, werd Rohani’s overwinning als een triomf voor de vrijheid beschouwd. De verwachting is dat er nu stapje voor stapje meer mogelijk zal worden. Meer vrije debatten, op universiteiten en elders. Meer concerten en andere culturele evenementen, waarvoor de autoriteiten nu maar zelden toestemming verlenen. Een grotere mate van persvrijheid ook. Meer contacten met de buitenwereld, economische maar ook culturele. En natuurlijk meer vrijheid voor vrouwen je te kleden zoals je wilt.

Lees ook over de verkiezingen in Iran: Rohani is de minst slechte van het stel

Wat dit laatste betreft gaf Rohani meteen na zijn overwinning een hoopvol signaal. Hij zette op Instagram, veel gebruikt in Iran ondanks een officieel verbod, een foto van een gelukkig lachende groep jongeren. Drie jonge vrouwen op de foto dragen kleurige kleren en hun hoofddoeken zijn zover naar achteren geschoven dat ze nauwelijks meer zichtbaar waren. „Geweldige mensen van Iran. Jullie zijn de echte winnaars van deze verkiezing”, schreef hij.

Supporters of Iranian conservative presidential candidate, Tehran mayor Mohammad Bagher Ghalibaf, pose for a selfie during a campaign rally in the Iranian capital Tehran on May 11, 2017.
Six candidates were selected last month by the conservative-controlled Guardian Council, which rejected more than 1,600 applicants. Election will take place on May 19. / AFP PHOTO / ATTA KENARE
Foto’s Reuters en Behrouz Mehri/AFP
Foto’s Reuters en Behrouz Mehri/AFP

Vooral in Teheran valt op hoezeer veel mensen, met name jongeren, snakken naar meer vrijheid en contacten met het buitenland. Alsof ze zonder zuurstof zijn geraakt. „Voor mij is het allerbelangrijkste dat we nauwere banden met het buitenland krijgen”, zegt de jonge architect Ava Izab, die ook bijklust als lerares Engels. „Als Rohani niet had gewonnen, zou ik niet meer in Iran hebben willen blijven.”

Verstikkende deken

Hun land is veiliger en stabieler dan buurstaten als Irak of Afghanistan, het is er ook saai door de verstikkende deken die de nog altijd machtige ayatollah’s steeds maar weer over het land proberen te leggen. Als het aan de geestelijken ligt, blijven vrouwen zich van top tot teen in het zwart hullen, blijven de media volledig gecensureerd. Dans en muziek zijn uit den boze, laat staan cafés, waar alcohol wordt geschonken. Ook bioscopen staan onder toezicht van de overheid.

Ik zou willen dat er een eind kwam aan dat spel om de macht tussen de gematigden en de fundamentalisten.

„We zitten in een keurslijf”, klaagt een 25-jarige vrouw, die haar naam niet wil geven. Ze zit tijdens de lunchpauze met een paar collega’s van het marketingbedrijf BIZ in een parkje in het centrum van Teheran – hun gezichten royaal bedekt met een laag lippenstift en mascara. „Veel dingen mogen gewoon niet in onze maatschappij. Zo verlangt mijn familie dat ik ’s avonds om 10.00 uur thuis ben. De meeste party’s zijn dan nog niet eens begonnen.” Ze laat in het midden of ze desondanks wel eens feestjes bezoekt.

Dank zij de sociale media kunnen burgers makkelijker ontsnappen aan de controle van de geestelijken. Facebook, Twitter en YouTube zijn weliswaar officieel verboden, maar met wat omweggetjes weten veel Iraniërs tot deze sociale media door te dringen. Bovendien is er een chatprogramma, Telegram, waarvan naar schatting een kwart van de Iraniërs gebruik maakt. Half Iran zit voortdurend over zijn of haar telefoon gebogen. „Telegram heeft een hoofdrol gespeeld bij Rohani’s overwinning”, meent Jalaeipour.

An Iranian woman walks out of a covered escalator in the capital Tehran on the eve of the presidential elections on May 18, 2017. / AFP PHOTO / ATTA KENARE
Girls use their smartphones to follow election news in Tehran, Iran May 17, 2017. REUTERS/TIMA ATTENTION EDITORS - THIS IMAGE WAS PROVIDED BY A THIRD PARTY. FOR EDITORIAL USE ONLY.

Zelfs conservatief ingestelde jongeren gebruiken sociale media. „Wij wonen de vrijdagsgebeden in de moskee nog zelden bij”, zeggen Mohammad (24) en Zahra (23), een vroom echtpaar dat aan de Allameh-universiteit studeert maar geen achternaam wil geven. „We kunnen de preken ook via de moderne media volgen.”

Dat is een algemene trend. Al enkele jaren geleden bleek uit een onderzoek dat nog maar 1,4 procent van de Iraniërs het traditionele vrijdagsgebed bijwoont.

Rohani’s zege betekent allerminst dat de fundamentalisten zich zomaar gewonnen geven. Misschien zelfs eerder het tegendeel, waarschuwt Nasrin Sotoudeh (52) tijdens een gesprek op haar kantoor. Zelf zat de frêle advocate tot 2014 drie jaar gevangen wegens haar inzet voor de burgerrechten. Op de muur achter haar hangen nog de kaarten die kinderen vanuit het buitenland aan haar stuurden om haar op te beuren. Ze is de eerste Iraanse die ik in een week ontmoet die geen hoofdbedekking draagt.

„Iran is geen Noord-Korea, maar ook geen volwaardige democratie. Als een hervormingsgezinde wint, proberen de conservatieven zich extra schrap te zetten en te voorkomen dat de dingen veranderen”, zegt Sotoudeh. „Ze profiteren van het feit dat ze het justitiële apparaat beheersen. Tijdens de eerste termijn van Rohani zijn er bij voorbeeld heel veel burgerrechtenactivisten gearresteerd. Ook zijn er meer executies geweest dan in de periode daarvoor. Veel voorschriften werden strenger in plaats van soepeler.”

Iets dergelijks gebeurde eerder onder president Mohammad Khatami (1997-2005), die veel liberaler was dan Rohani. Van hervormingen kwam weinig terecht.

Hassan Habibi. Foto Floris van Straaten

De geestelijken zelf zijn er rotsvast van overtuigd dat ze de juiste weg bewandelen. „Het is onze plicht het sociale en politieke leven in goede banen te leiden”, betoogt Hassan Habibi, een 29-jarige student van de madrasseh (islamitische school) naast het befaamde Hazrat-e-Masumeh heiligdom in de stad Qom. De in een witte tulband en bruine cape getooide Habibi is bijna afgestudeerd aan dit bolwerk van shi’itisch fundamentalisme.

„Onze religie heeft een omvattend concept voor het sociale leven en de verhoudingen binnen de familie ontwikkeld”, legt hij uit. „Als u de islam bestudeert zult u zien dat wij de sociaalste religie van allemaal zijn.” En de achterstelling van vrouwen? „Die is er helemaal niet, dat is alleen de indruk van buitenstaanders.” Dan schalt vanaf de schitterende betegelde minaretten in Qom de oproep tot het gebed en excuseert de geestelijke zich.

Hoewel de meeste traditionele geestelijken er zo over denken, klinken er soms andere geluiden. Al in de jaren 90 van de vorige eeuw betoogde de shi’itische theoloog Abdolkarim Soroush dat Iran beter een seculiere regering kon hebben. Als de geestelijken zich te veel met het bestuur bemoeiden, zouden ze compromissen moeten sluiten en daardoor zou de religie aan gezag verliezen. Vooral jongeren zouden zo vervreemden van hun religie.

Nieuwe optimisme

Nahid Shayan. Foto Floris van Straaten

Naar Soroush werd niet geluisterd maar dat proces is wel in volle gang. Stilzwijgend lijkt ook Rohani, zelf opgeleid als geestelijke, het idee te hebben omarmd dat de samenleving meer vrijheid moet worden gegund. Zelfs veel armere mensen steunden hem mede daarom. Een van hen is Nahid Shayan, een 35-jarige vrouw, die net eieren en naam heeft gekocht bij een buurtwinkeltje in Nematabad, een arme wijk in het zuiden van Teheran. „Mijn man is invalide geraakt in de oorlog tegen Irak en krijgt een bescheiden uitkering”, vertelt ze. „Hij heeft ook een baantje bij de gemeente en verdient ’s avonds bij als taxichauffeur. Maar we hebben zeven kinderen en hebben nog moeite elke maand rond te komen.” Desondanks koos ze zonder aarzeling voor Rohani. „Een voortreffelijk man”, zegt ze.

Door de ruime overwinning van Rohani heerst er ondanks alles een nieuw optimisme. De 34-jarige Mehdi Sedighi belichaamt in veel opzichten het moderne Iran. Hij heeft zich kaal laten scheren, draagt een modieuze bril en dito baardje. Hij is bovendien – zoals veel Iraniërs tegenwoordig – gescheiden. Sedighi bezit een goed draaiend marketingbedrijf, gespecialiseerd in voedingsmiddelen. Sinds de economische sancties van de buitenwereld deels zijn opgeheven werkt hij samen met Franse en Chinese bedrijven.

„Het leven in Teheran is goed”, zegt hij, gezeten op een bankje in het populaire Kunstenaarspark. „Maar ik zou willen dat er een eind kwam aan dat spel om de macht tussen de gematigden en de fundamentalisten, dat de religieuze leiders zich eindelijk tot hun eigen zaken beperkten. Ik ben ervan overtuigd dat dit in de toekomst zal verbeteren.”