Bij zijn eerste formatie was Jesse Klaver nog niet geboren

Herman Tjeenk Willink

De voormalige ‘onderkoning van Nederland’ wordt informateur. Al meer dan 45 jaar is hij betrokken bij kabinetsformaties.

Herman Tjeenk Willink werd in 2012 benoemd tot Ridder Grootkruis in de Orde van Oranje-Nassau. Foto Robin Utrecht/ANP

Politieke partijen, schreef Herman Tjeenk Willink bij zijn voorlaatste optreden als informateur, moeten „over hun eigen schaduw heen springen”. Dat is er eentje uit het bestuurderslexicon waar hij zich in zijn lange Haagse carrière graag van bediende. Het is ook precies de opdracht waarmee hij nu naar voren is geschoven om de vastgelopen kabinetsformatie te redden.

Of het hem gaat lukken? Aan zijn ervaring zal het in ieder geval niet liggen. Met Tjeenk Willink (75) treedt de meest ervaren informateur van Den Haag aan. Al meer dan vijfenveertig jaar is de oud-vicepresident van de Raad van State betrokken bij het smeden van regeringscoalities: als secretaris, verkenner, informateur en adviseur van het staatshoofd.

Zijn eerste formatie beleefde Tjeenk Willink in 1972 en 1973, toen hij als notulist de legendarische formatie van het kabinet-Den Uyl van nabij meemaakte. Mark Rutte (VVD) was toen vijf jaar oud, Jesse Klaver (GroenLinks) nog lang niet geboren.

Vier jaar later was Tjeenk Willink secretaris van de langste en meest dramatische kabinetsformatie aller tijden: na 208 dagen stond er geen Den Uyl II maar Van Agt I op het bordes van Huis ten Bosch. Tjeenk Willink, zelf PvdA-lid, zat er van begin tot einde bij.

Later was Tjeenk Willink drie keer zelf informateur: in 1994, 1999 en 2010. Inmiddels was hij als vice-president van de Raad van State, het belangrijkste juridische adviesorgaan van de regering, uitgegroeid tot een belangrijke vertrouweling van koningin Beatrix. De ‘onderkoning van Nederland’, zo luidde zijn bijnaam.

Tjeenk Willink geldt als beminnelijk, bedachtzaam en intellectueel. Een klassieke man voor achter de schermen, die de tijd neemt voor gesprekken en zijn adviezen op een omfloerste manier uitspreekt en opschrijft. Tegelijk weten alle politici die met hem hebben gewerkt dat achter dat formele pantser een eigengereide man schuil gaat die precies begrijpt hoe machtspolitiek werkt – en zelf op zijn tijd in staat is tot een onverwachtse politieke interventie.

Politiek punt

Neem de kabinetsformatie van 2010, die uiteindelijk zou leiden tot het ‘PVV-gedoogkabinet’ Rutte I. Aan zijn eindverslag als informateur hechtte Tjeenk Willink destijds, ongevraagd, een document getiteld ‘Wat kan binden in plaats van scheiden’. Daarin stond, neutraal-bestuurlijk geformuleerd, een aantal opvattingen die recht tegen het gedachtengoed van de PVV in gingen. Onder het kopje ‘onloochenbare feiten’ viel bijvoorbeeld te lezen dat Nederland „weerbaarder” zou worden „door gezamenlijke maatregelen op Europees niveau.” Het mocht niet baten voor Tjeenk Willink: het PVV-kabinet kwam er toch. Maar hij had zijn politieke punt gemaakt.

Ondanks zijn enorme staat van dienst in formaties leidde Tjeenk Willink de onderhandelaars nooit helemaal naar een regeerakkoord. Ook niet bij Paars I (PvdA, VVD, D66) in 1994, het kabinet dat hij mede tot stand bracht. Tjeenk Willink geldt in formaties als een man voor de ‘tussenstap’, iemand die op gang helpt, de weg plaveit, opties elimineert. Niet voor niets staat hij te boek als de bedenker van de formatieklassieker ‘formeren is faseren’.

Scheidend informateur Edith Schippers (VVD) hoopt dat Tjeenk Willink de patstelling kan doorbreken door de partijen „in verschillende combinaties” bij zich uit te nodigen. Dat is een opdracht die hem op het lijf geschreven lijkt: hij is in staat om politici met lichte dwang, stapje voor stapje in de richting van een gewenste uitkomst te duwen.

Sinds zijn pensioen in 2012 heeft Tjeenk Willink zich herhaaldelijk uitgesproken tegen „partijpolitisering” van formaties. Om die reden was hij ook tegenstander van de formatie-nieuwe-stijl, waarin de koning geen rol meer heeft.

Tjeenk Willink is lid van de PvdA, maar heeft gedurende zijn lange mars door de raadgevende gremia van Den Haag zijn partijpolitieke kleur grotendeels verloren. De meeste Tweede Kamerfracties zien hem, terecht, als een man die op grote afstand staat van het politieke gewoel.

Eén ding lijkt zeker: Tjeenk Willink zal uitgebreid de tijd nemen voor zijn gesprekken. Als veteraan weet hij als geen ander dat ingewikkelde formaties lang duren, heel lang. Partijen moeten nu eenmaal wennen aan het onvermijdelijke: pijnlijke concessies. Maar, zo zei hij daags na de verkiezingen op de radio: „Je moet de tijd ook niet laten verlopen.”