Hij zag de wereld door de lens van de Koude Oorlog

Zbigniew Brzezinski

Tot zijn dood hield de invloedrijke veiligheidsadviseur van Carter zich bezig met Amerika’s buitenlandbeleid. Zijn Sovjet-haat vertroebelde soms zijn zicht.

Zbigniew Brzezinski was de Nationale Veiligheidsadviseur van Jimmy Carter. Hij overleed vrijdag op 89-jarige leeftijd. Foto: AFP PHOTO / Getty Images North America / Chip Somodevilla

Het beslissende moment in het leven van Zbigniew Brzezinski, de Nationale Veiligheidsadviseur van Jimmy Carter die vrijdag op 89-jarige leeftijd overleed, was op 19 november 1979 om drie uur ’s nachts. Brzezinski werd wakker gebeld door zijn adviseur, met de woorden: „Het spijt me, meneer. We worden aangevallen met nucleaire wapens.”

Dit was een moment dat de Koude Oorlog bijna een echte oorlog werd. Brzezinski was belast met het Amerikaanse antwoord op een nucleaire aanval van de Sovjet-Unie. Alles kwam aan op zijn oordeel. En hij stond bekend als een intelligente, maar ook impulsieve en emotionele man. Een Sovjet-hater bovendien. Brzezinski had volgens protocol twee minuten om de melding te controleren, en daarna vier minuten om president Carter te wekken en een eventuele tegenaanval te lanceren. Het liep nèt goed af. Een minuut voordat hij Carter zou wekken, ging opnieuw de telefoon: het was loos alarm.

Zbigniew Brzezinski was de architect van het Amerikaanse buitenlandbeleid tijdens de presidentsjaren van de Democraat Jimmy Carter (1977-1981). Wat Henry Kissinger voor Richard Nixon was, was hij voor Carter. Als Nationale Veiligheidsadviseur zat hij achter Carters harde opstelling in de Koude Oorlog. Daardoor botste hij vaak met minister Cyrus Vance van Buitenlandse Zaken. Vance zag zijn invloed snel afnemen, omdat Brzezinski de dagelijkse briefings van de president had overgenomen.

Brzezinski, zoon van een gevluchte Poolse diplomaat, koesterde een diepe afkeer van het communisme. Hij pleitte voor een harde confrontatiepolitiek. Zo werden onder Carter islamitische rebellen in Afghanistan bewapend in hun oorlog tegen de Sovjet-Unie. Brzezinski pleitte voor de aanschaf van een raketafweersysteem. De Olympische Spelen van 1980 in Moskou werden geboycot. Onder zijn invloed werden dissidenten in communistische landen gesteund. En hij verbeterde de relatie met China, in een poging het land los te weken uit de Sovjet-invloedssfeer.

Laatste tweet

De wereld zag Brzezinski vooral door de lens van de Koude Oorlog. Die blik vertroebelde zijn zicht soms. De Iraanse gijzelingscrisis wilde hij snel en met geweld oplossen, omdat hij bang was dat Iran in het kamp van de Sovjet-Unie terecht zou komen. Het plan mislukte. Kort hierop verloor Carter de presidentsverkiezingen van Ronald Reagan.

Carters grote buitenlandse betrokkenheid wordt in Washington vaak over het hoofd gezien. Dat komt ook doordat Carter zich terugtrok uit de politiek, en zich met maar een paar onderwerpen bezighoudt. Maar Brzezinski bleef zijn invloed in Washington tot zijn dood uitoefenen. Hij was een tegenstander van de Irak-oorlog, keerde zich fel tegen Donald Trump. Hij pleitte voortdurend tegen isolationisme, en voor een actieve Amerikaanse rol in het buitenland. Mislukkingen in het verleden mochten nooit tot isolationisme leiden, vond hij. In zijn laatste tweet schreef hij op 4 mei: „Geavanceerd Amerikaans leiderschap is de sine qua non van een stabiele wereldorde. Alleen: het eerste hebben we niet, en het tweede wordt steeds slechter.”

Twitter avatar zbig Zbigniew Brzezinski Sophisticated US leadership is the sine qua non of a stable world order. However, we lack the former while the latter is getting worse.