Cultuur

Interview

Interview

Foto Katrijn Van Giel

Je stoot je hoofd en opeens praat je met een ander dialect. Hoe is dat mogelijk?

Stefanie Keulen Taalkundige

Na een ongeluk praten mensen soms plots in een ander dialect: ze hebben het foreign accent syndrome. Die naam klopt niet, ontdekte Stefanie Keulen.

De Tweede Wereldoorlog was in volle gang toen Astrid L., een 30-jarige Noorse vrouw, getroffen werd door een bomscherf. Ze overleefde, maar er was iets raars: ze sprak met een Duits accent. Opeens werd ze in eigen land – dat bezet was tijdens de oorlog – gezien als een landverraadster. Winkeliers weigerden haar eten te verkopen, mensen liepen met een boog om haar heen.

Astrid L. was niet de enige. Sinds 1907 zijn er ruim 170 patiënten beschreven met het foreign accent syndrome (FAS). Wie het overkomt spreekt van de ene op de andere dag met een andere tongval. Soms met een exotisch accent, soms in een plaatselijk dialect.

FAS kan op verschillende manieren ontstaan. In ruim driekwart van de gevallen is er hersenletsel in het spel – een hersenbloeding, een klap op het hoofd, wat Astrid L. overkwam. Naast deze neurogene variant is er ook een psychogene variant. Die ontstaat meestal tijdens een psychische aandoening zoals schizofrenie, post-traumatische stressstoornis of een bipolaire stoornis. Daarnaast heeft een handvol mensen ontwikkelings-FAS: al sinds hun prille jeugd spreken ze – zonder aanwijsbare verklaring – met een ander accent dan hun directe omgeving.

„We wilden die verschillende varianten gedetailleerd omschrijven, en meer inzicht krijgen in het ontstaan ervan”, vertelt de Vlaamse taalkundige Stefanie Keulen (27), die half mei op het onderwerp promoveerde. Ze deed literatuuronderzoek naar bestaande FAS-studies, en beschreef zelf enkele nieuwe patiënten, zowel neurologisch (met MRI-, CT- en SPECT-scans) als fonetisch. Haar onderzoek was een samenwerking tussen de Rijksuniversiteit Groningen en de Vrije Universiteit in Brussel – de stad waar ze woont, en waar we elkaar spreken.

Je valt van een trap, stoot je hoofd… En opeens praat je met een Chinese, Zweedse of Duitse tongval. Hoe is zoiets mogelijk?

„Hersenbeschadiging kan voor allerlei spraakproblemen zorgen. Bijvoorbeeld spraakapraxie, waarbij patiënten moeite hebben met het plannen van klanken die ze willen uitspreken. Of dysartrie: dan weten mensen wel welke klank ze willen maken, maar het lukt ze niet om die te articuleren. Wij vonden dat FAS-patiënten zowel kenmerken van spraakapraxie vertonen als van een bepaalde vorm van dysartrie, die ontstaat na schade aan de kleine hersenen. Spraakapraxie ontstaat vaak bij beschadiging van de insula, dicht bij de taalproductieregio’s links frontaal in de hersenen. Afhankelijk van de aard en de locatie van het hersenletsel kan een FAS-patiënt andere verschijnselen vertonen. Langgerekte of juist korte klanken, afwijkende beklemtoning, een monotone of juist zangerige spraak, staccato ritme… Die kenmerken beïnvloeden de tongval.”

Is er bij FAS dan wel sprake van een buitenlands accent? Of plakken toehoorders dat label erop omdat ze de uitspraak niet kunnen plaatsen?

„Dat laatste. In ons onderzoek hebben we onder meer het accent van een Belgische FAS-patiënte, wier eerste taal Frans was, aan 25 proefpersonen laten horen. Zij moesten van haar en van vijf anderen – een Franstalige Belgische, een Vlaamse, een Britse, een Duitse en een Chinese - aan de hand van hun Frans beoordelen waar ze vandaan kwamen. Bij de FAS-patiënte werden meer dan tien landen genoemd – Frankrijk, maar ook Japan, Nederland, Spanje, Roemenië, Rusland… Mensen interpreteren FAS dus als het accent van iemand die niet zijn of haar moedertaal spreekt, maar ze kunnen het niet echt identificeren.

„FAS is sowieso een verkeerde naam, omdat het accent niet altijd foreign is. Soms vallen patiënten bijvoorbeeld terug naar de tongval uit hun jeugd.

„Er zijn trouwens vooral in Angelsaksische landen veel mensen met FAS. Misschien ook omdat er daar veel media-aandacht voor is. Dan lezen mensen erover en denken ze: hé, dat heb ik ook.”

Hoe ontstaat de psychogene vorm van FAS? Meten mensen zich dan bewust een ander accent aan?

„Dat is heel moeilijk te onderzoeken. Taal kun je relatief makkelijk manipuleren tijdens een test. Maar mensen kunnen zich er soms oprecht niet van bewust zijn als ze iets faken: dan houden ze in feite niet alleen de omgeving maar ook zichzelf voor de gek. Bij de schizofrene patiënten zagen we dat bepaalde medicatie mogelijk van invloed is.

„Overigens zie je ook weleens combinatievormen: mensen die door hersenletsel FAS hebben opgelopen, en zich vervolgens een woordenschat aanmeten die bij hun nieuwe accent hoort – een vrouw die opeens Amerikaans met een Spaanse tongval spreekt bijvoorbeeld, en dan ook ‘sí’ in plaats van ‘yes’ zegt.”

Wat is daar de reden voor?

„FAS kan een ingrijpende stoornis zijn voor mensen die eraan lijden. Ze hebben te maken met identiteitsverlies, en met vooroordelen: zo kunnen onbekenden er bijvoorbeeld van uitgaan dat een patiënt niet goed begrijpt wat ze zeggen, terwijl dat wel zo is. Er zijn medicijnen en spraaktherapieën – logopedie, of speciale accenttrainingen voor mensen die een nieuwe taal leren – maar die zijn lang niet altijd effectief. Soms verdwijnen de FAS-klachten na een tijdje wel weer geleidelijk – en bij de psychogene variant soms heel abrupt – maar dat is niet altijd het geval. Door zich meer te gaan identificeren met hun ‘nieuwe’ accent kunnen FAS-patiënten zich sterker voelen. Maar FAS is niet te verwarren met het Foreign Language Syndrome, waar je soms over leest in de media: mensen die van de een op de andere dag vloeiend een vreemde taal spreken. Ik geloof daar niet zo in, en het is ook niet wetenschappelijk onderbouwd.”

Voor je promotie reisde je regelmatig naar Groningen. Had je daar zelf te maken met vooroordelen vanwege je Vlaamse accent?

„Ja, ik zat eens in de trein en de conducteur kwam mijn ticket controleren. Hij hoorde dat ik geen Nederlandse was en vroeg waar ik vandaan kwam. ‘Van België’, zei ik. Toen zei hij dat hij Vlaams zo’n mooi accent vond. Dat het zachter is dan Nederlands en daarom bij Belgen past, omdat wij ingetogener zouden zijn. Dat vond ik wel grappig. Ik herken me er totaal niet in, ben juist heel extravert. Als ik Frans praat denken mensen trouwens vaak dat ik Russisch ben. Wie weet doordat ik lang en blond ben – uiterlijke kenmerken werken natuurlijk ook vooroordelen in de hand.”