Waar is de koning als je hem nodig hebt?

Formatie

Nu partijen elkaar blijven uitsluiten en de formatie muurvast zit, klinkt voorzichtig de roep om een ‘koninklijke’ informateur. Als de koning het proces leidt, loopt de formatie „allemaal wat minder hoekig.”

Koning Willem-Alexander krijgt een rondleiding in het Teylers Museum, eerder deze maand. Foto Olaf Kraak/ANP

Hadden we de koning nog maar! Op het Haagse Binnenhof hoor je die verzuchting de afgelopen dagen steeds vaker – ook bij de hoofdrolspelers in de kabinetsformatie. De ene partijleider wil niet samen in een kabinet met de ander, die op zijn beurt weer anderen uitsluit. Steeds opnieuw liet informateur Edith Schippers (VVD) deze week partijleiders langskomen voor een gesprek. Die zeiden steeds maar weer hetzelfde – de impasse blijft.

Zes jaar geleden nam de Tweede Kamer zelf de regie over de kabinetsformatie in handen. Niet het staatshoofd, maar de Tweede Kamer zou voortaan de informateur aanwijzen en de opdracht formuleren. In 2012 ging dat vrijwel vlekkeloos.

Maar nu?

De eerste formatiepoging – met GroenLinks, naast VVD, CDA en D66 – is mislukt. De tweede, met de ChristenUnie, nog voordat de onderhandelingen waren begonnen. Alexander Pechtold (D66) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) besloten na een verkennend gesprek dat ze niet met elkaar gaan onderhandelen.

Maandag komt informateur Schippers met haar eindverslag. Ze hoopt daarmee „beweging” te krijgen in de formatie, maar niemand weet precies hoe het verder moet. Het is nieuw voor het Binnenhof: nooit eerder moest de Tweede Kamer zélf een impasse doorbreken.

Was het anders gegaan als Schippers door de koning was benoemd en niet door het parlement? Ja, zeggen politici van VVD, CDA, ChristenUnie en SGP – partijen die het eerder ook al een slecht idee vonden om het staatshoofd uit de formatie te halen.

Hun punt is: als het proces moeizaam verloopt, zoals nu, kan de koning nét een extra duwtje geven. Niemand wil de koning schofferen en dus ook de ‘koninklijke’ informateur niet.

Daar komt bij: in de beslotenheid van paleis Noordeinde heeft het staatshoofd de ruimte voor onorthodoxe beslissingen die een doorbraak kunnen betekenen. Zoals in 1994, toen koningin Beatrix aan Wim Kok (PvdA) verzocht om een concept-regeerakkoord te schrijven. Het resulteerde in het eerste paarse kabinet.

Schippers schonk de koffie

„Een opdracht aan de informateur die komt van de Tweede Kamer”, zegt Gert-Jan Segers, „is per definitie gepolitiseerd en gepolariseerd. Je hebt iemand nodig met een neutrale positie. Het zou ook de voorman van De Nederlandsche Bank kunnen zijn of de vicepresident van de Raad van State.”

Een bijkomend voordeel, vinden weer anderen, is dat je televisieopnames krijgt van buiten de vierkante kilometer op het Binnenhof: een ritje naar het paleis doorbreekt het beeld van ruziënde en elkaar uitsluitende politici op een groot schoolplein.

Ook enkele oud-informateurs vinden dat de koning node gemist wordt in de formatie. „Met het staatshoofd verloopt met het allemaal wat minder hoekig”, zegt PvdA’er Frans Leijnse, die in 2003 informateur was. „Toen de Tweede Kamer zei: wij regisseren voortaan, hadden Kamerleden zich moeten realiseren dat ofwel hun eigen voorzitter ofwel de informateur een meer neutrale rol zou moeten spelen.”

Dat is niet gebeurd, zegt Leijnse. „Ik weet niet wat Schippers afgelopen week heeft gedaan toen Segers en Pechtold bij elkaar zaten. Maar ze had níét de leiding over het proces. Volgens mij schonk ze de koffie.”

Dat gesprek mislukte en daarmee ook de mogelijkheid dat de ChristenUnie meedoet aan een coalitie met VVD, CDA en D66. Niet Schippers kwam daarna met dat nieuws naar buiten, Pechtold en Segers deden samen een ‘mededeling’. VVD en CDA hoorden ervan via de media.

Je zou kunnen zeggen: dat is een bewijs van grotere transparantie. En dat was de bedoeling, in de formatie zonder koning. Er is geen ‘geheim van Noordeinde’ meer. En er wordt door de onderhandelende partijen „meer verantwoording afgelegd in debatten”, zoals D66-senator Thom de Graaf onlangs in NRC zei.

Onderhandeling of toneelstuk?

Die eerste verwachting is uitgekomen: alle adviezen aan de informateur zijn sinds 2012 openbaar. Maar van meer verantwoording in debatten is deze keer nog weinig terecht gekomen. Sterker nog, in het debat na de eerste formatieronde klaagden de andere partijen. VVD, CDA, D66 en GroenLinks zeiden bijna niets over de precieze oorzaak van hun breuk. „Waar hebben we nu naar zitten kijken de afgelopen twee maanden?” vroeg PvdA-leider Lodewijk Asscher. „Was het een serieuze onderhandelingspoging of een toneelstuk? Ik weet het nog steeds niet.”

In 2012 ging de formatie razendsnel. Nu het vastloopt, is er niemand die zegt: dit moet stoppen, mevrouw Schippers, komt u eens langs. Beatrix, zeggen de voorstanders van een ‘koninklijke’ formatie, zou dat zeker hebben gedaan. „Zoals het nu gaat”, zegt oud-informateur Leijnse, „speelt iedereen een vrij passieve rol.”

Nostalgisch verlangen

De voorstanders van een ‘koninklijke’ formatie vinden dat na deze kabinetsformatie moet worden nagegaan of het de volgende keer toch niet beter mét het staatshoofd kan.

Dat zal nog even duren. De boodschap van VVD-leider Mark Rutte, op vrijdagmiddag: het is zoals het is. „ Het zou kinderachtig zijn om er nu op te gaan wijzen wat wij als VVD eerder vonden: dat we de koning graag in het proces hadden gehouden.”

Er zijn nog genoeg voorstanders te vinden van de manier waarop het nu gaat. Volgens oud-D66-Tweede Kamerlid Boris van der Ham, in 2011 initiatiefnemer van de nieuwe procedure, getuigt het verlangen naar de koning van „nostalgie en valse romantiek”. Overschat de rol van het staatshoofd niet. zegt hij. „Ook koningin Beatrix moest het, net als Schippers nu, doen met het wensenlijstje van de fractievoorzitters.”

Dat het nu zo moeizaam gaat, zegt Van der Ham, heeft te maken met de versnippering van de politiek. „Met zo veel middelgrote partijen is het gewoon lastiger om een meerderheid bij elkaar te krijgen.”

Bovendien: ook de opdrachten van het staatshoofd kunnen worden genegeerd. Van der Ham wijst op de formatie van 2010: VVD, CDA en PVV besloten tot een gedoogcoalitie, al was informateur Ruud Lubbers door Beatrix op pad gestuurd om een meerderheidskabinet te smeden.

Oud-informateur Uri Rosenthal (VVD) vindt ook dat er geen weg terug meer is. „We leven in een parlementaire democratie en het is nu aan de Tweede Kamer,” zegt hij. „En niemand kan zich nu verschuilen achter het staatshoofd. In 2012 was het snel voor elkaar met het kabinet en toen viel het niet op dat het zonder de koning was.”

Henk Krol van 50Plus wil geen kwaad woord zeggen over informateur Schippers, als hij op vrijdagochtend net uit een gesprek met haar komt. „Zij doet het perfect. Maar ik vind dat het staatshoofd weer een rol moet krijgen. Iemand van buiten, iemand met gezag.”

Het hoeft wat Krol betreft niet eens de koning zelf te zijn. „Waarom niet prinses Beatrix? Die heeft ervaring.”

Met medewerking van Mark Lievisse Adriaanse en Enzo van Steenbergen.