Recensie

Wie maakt hier nou de dienst uit, de bacterie of zijn baasje

Carl Linnaeus wist rond 1730 niet goed wat hij met bacteriën aan moest, toen hij probeerde ordening aan te brengen in de wilde diversiteit van levensvormen op aarde. Linnaeus hoopte alle micro-organismen op in het geslacht Chaos en met de moed der wanhoop deelde hij het soepzooitje in bij het fylum Vermes (wormen).

Het is een van de heerlijke anekdotes die de Britse wetenschapsjournalist Ed Yong aan de lopende band oplepelt in zijn boek De microben in ons (oorspronkelijke Engelstalige titel: I contain multitudes). Dit is inmiddels het zoveelste boek dat verschijnt rond het populaire onderwerp microbioom, maar dit is wel een van de beste.

Het onderzoeksveld rond het microbioom is volop in beweging en nog niet ‘af’ zo gezegd. Dat maakt het juist interessant, schrijft Yong. „Het is absoluut beter om op de top van de golf te staan en naar de voor ons liggende rit te kijken, dan al aan land te zijn aangespoeld.” Microben hebben altijd al over de aarde geheerst, constateert Yong, maar „voor de eerste keer in de geschiedenis zijn ze in de mode”.

Het besef dat het microscopische leven een cruciale rol vervult voor al het andere leven op aarde is nu goed in de wetenschap doorgedrongen. Bacteriën zijn niet alleen maar ziekteverwekkers, maar verzorgen ook essentiële symbioses met ander leven. Dat is een gedachte die voortbouwt op de Delftse school met eerst Van Leeuwenhoeck en later Beyerinck, die als eersten de microbiële ecologie introduceerden.

Yong komt met prachtige voorbeelden uit recent onderzoek. Een Hawaiiaanse octopus blijft onzichtbaar voor zijn roofvijanden dankzij de unieke samenwerking met een cholerabacterie, die hij uit het zeewater opneemt en huisvest in speciale orgaantjes in zijn huid. Hyena’s laten geursporen op de Afrikaanse savanne achter met een pasta uit hun anaalklier. De geurboodschap is geproduceerd door bacteriën die in de pasta wemelen.

Verstrengeld lot

Maar een lieve wereld is het niet, waarschuwt Yong. Er heerst vaak een gewapende vrede, waarbij het zelfs niet duidelijk is of de eencellige of zijn gastheer de dienst uitmaakt. Hun beider lot is verstrengeld geraakt. En meer dan eens zit er een heel netwerk van andere micro-organismen omheen die helpen de status quo in stand te houden.

Het ingewikkelde immuunsysteem van gewervelde dieren is wellicht niet geëvolueerd om indringers of veranderde eigen cellen te bestrijden. De hoofdfunctie ervan zou wel eens het beheren van relaties met onze inwonende bacteriën kunnen zijn. Deze theorie tekent Yong op uit de mond van een inktvisexpert.

Yong is aanstekelijk enthousiast, en gaat vol bewondering mee in het verhaal van de wetenschappers die hij spreekt. Maar is hij kritisch genoeg? Als journalist is hij ervaren genoeg om de zaak van twee kanten te belichten, maar hij heeft ook de neiging om een goed verhaal niet dood te checken. Hij mag wel oppassen dat hij niet op de radar van Jonathan Eisen komt. Yong noemt deze Californische microbioloog nota bene zelf in zijn boek. Eisen ergerde zich zo gruwelijk aan alle meest fantastische nieuwe theorieën rond het microbioom dat hij nu jaarlijks de Overselling the Microbiome Award uitreikt.

Nieuwe theorieën worden in dit vakgebied even gemakkelijk gevormd als dat ze weer sneuvelen. Yong schrijft bijvoorbeeld nog dat het microbioom in de darmen van dieren onmisbaar is voor de vertering van voedsel. Maar die theorie heeft sinds vorige week alweer een lelijke barst opgelopen doordat ecologen ontdekten dat sommige soorten rupsen lustig voortleven zonder de hulp van ook maar één darmbacterie.