Weerzien met een chimpansee, 49 jaar later, in surfkleding

Chimpanseeonderzoek

Psycholoog James Olson werkte eind jaren zestig als student met chimpansee Sarah. Vorig jaar zocht hij haar voor het eerst weer op.

Van 1967 tot 1969 zag James Olson, destijds psychologiestudent aan de Universiteit van Californië in Santa Barbara (UCSB), Sarah vrijwel dagelijks. Ze deden samen taalonderzoek, ze schilderden, gingen naar het strand. Daarna kreeg hij werk in Los Angeles en na een paar jaar in Texas, waar hij altijd aan Sarah is blijven denken. Vorig jaar zag hij haar terug, na 49 jaar. Zijn collega Linda Montgomery had haar voor hem opgespoord: Sarah woont in Chimp Haven, een chimpanseeopvangcentrum in Louisiana. Ten overvloede:

In 1967 verbleef Sarah op de bovenste, derde verdieping van het psychologiegebouw van UCSB, in het primatenlab van David en Ann Premack. Ze kwam uit Afrika; waarschijnlijk was haar moeder gedood en opgegeten. De Premacks wilden chimps leren communiceren met gekleurde stukjes plastic die voor woorden stonden. Als er een druif lag en het dier pakte het vormpje voor ‘druif’, kreeg het de druif.

Olson, een surfer, maakte die vormpjes uit surfplankmateriaal en deed een deel van de proefjes. Hij kreeg er 1,75 dollar per uur voor: gecorrigeerd voor inflatie nu zo’n 12 euro. Niet echt veel als je bedenkt dat de chimps soms uit hun kooi ontsnapten of na het strand niet mee terug in de auto wilden. Maar zolang Olson bij zijn ouders in Santa Barbara bleef wonen, kon hij er zijn studie van betalen. Toen hij Sarah voor het eerst zag, was zij 6 en hij 21. „Vandaag de dag is zij ongeveer 56, en ik ben 71!” juicht hij in zijn artikel over hun weerzien, net gepubliceerd in Review of General Psychology. Het bevat wat meer uitroeptekens dan een doorsnee wetenschappelijk artikel.

Herkende zij hem, vanuit haar kooi? „Ik begon tegen Sarah te praten”, schrijft Olson. „Ik droeg mijn ketting met de ‘J’, een wit T-shirt, een blauwgeruit wollen Pendleton-overhemd, blauwe Sperry-bootschoenen en een lichte Levi’s-broek. Dit was mijn gebruikelijke ‘surfkleding’ toen op UCSB.” En ja: ze komt naar hem toe, maakt blije geluidjes, houdt oogconctact. Wil zelfs met de plastic taalvormpjes spelen, al herinnert ze zich geen woorden meer.

Die surfkleren waren „totaal onnodig”, zegt primatoloog Jan van Hooff. „Natuurlijk herkende ze hem. Aan zijn stem, zijn uiterlijk, zoals chimpansees elkaar herkennen. Ik heb zelf ook dit soort ervaringen met apen die ik na jaren weer terugzag.” De blauwe ‘J’ die Olson had omgehangen, in hun oude onderzoek het symbool voor zijn naam? Overbodig.

Geen chimp heeft ooit zinnetjes leren maken. „Je hoort mensen die er minder vanaf weten weleens zeggen dat we niks aan dat oude onderzoek gehad hebben. Maar zulk onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat chimpansees heel veel verschillende symbolen kunnen leren en dat ze die instrumenteel kunnen gebruiken: ‘dat-geef-mij’. Maar chimpansees kletsen niet. Mensen kletsen, scheppen gemeenschappelijke voorstellingen. Ons praten is sociaal vlooien.”

In de maand waarin Olson Sarah bezocht, april 2016, nam Van Hooff afscheid van de zieke chimpansee Mama (59), waarmee hij jaren had gewerkt. Een YouTube-filmpje daarvan is bijna tienduizend keer bekeken.