Venezolanen zijn over hun angst heen

Straatprotesten Niet eerder was de situatie in Venezuela zo explosief. De bevolking heeft honger en wil af van president Maduro, die intussen werkt aan alleenheerschappij. Reportage uit een land in protest. ‘We moeten ons ten koste van alles bevrijden van deze president.’

Een groep fotojournalisten helpt verslaggever Román Camacho. Hij heeft een gebroken been omdat een militair hem aanviel met traangas. Foto Gabriel Osorio.

Op het moment dat Miquel Castillo (27) gedood werd, stond zijn vriend Abraham Eduardo een paar honderd meter bij hem vandaan. „We waren samen bij de protestmars, maar raakten elkaar kwijt in de chaos. Miquel stond dichtbij de guarda nacional, de gewapende eenheden, die non-stop traangasbommen en rubberen kogels afvuurden. Ineens hoorde ik een keiharde knal en gegil. Toen is hij waarschijnlijk geraakt.”

Discjockey Abraham Eduardo (30) heeft veel moeite de dood van zijn vriend en studiegenoot Miquel Castillo te accepteren. „Het mag niet voor niets zijn geweest.” Foto Gabriel Osorio.

Eduardo vertelt erover op Miquels begrafenis. Zijn vriend ligt opgebaard in een open kist met bloemen en handgeschreven afscheidsbriefjes. Zijn gelaatsuitdrukking is rustig, zijn mond een rechte streep. Familieleden en vrienden staan huilend over de kist gebogen. „Mijn broer wilde ons land redden van de gruwelijke dictator Nicolás Maduro. Hij zal als een engel over ons waken terwijl wij doorgaan met de strijd”, zegt zus Luisa Castillo.

Miquel Castillo is een van de minstens vijftig, voornamelijk jonge slachtoffers van de hevige protesten in Venezuela sinds begin april. Dagelijks gaan honderdduizenden Venezolanen de straat op. Ze eisen het aftreden van president Maduro en willen snel nieuwe verkiezingen.

Het is niet voor het eerst dat Venezolanen massaal de straat op gaan, maar nooit was de situatie zo explosief als nu. De strijd gaat over vrijheid, over leven en dood. Onder president Maduro, die in 2013 de macht overnam van de aan kanker overleden socialistische leider Hugo Chávez, begint Venezuela steeds meer op een dictatuur te lijken. Het parlement, sinds eind 2015 in handen van de rechtse oppositie, is door Maduro buitenspel gezet. De pers wordt aan banden gelegd en meer dan honderd van zijn politieke tegenstanders zitten gevangen.

Daarbij is er een groot gebrek aan eten en medicijnen. Door wanbeleid, corruptie en sterk teruggelopen olie-inkomsten kan de inflatie volgens het IMF dit jaar oplopen tot boven de 1.600 procent. De oppositie wil een ‘humanitair kanaal’ opzetten voor medicijnen en voedsel uit het buitenland; Maduro houdt dit tegen. Venezolanen gaan dood door de slechte gezondheidszorg. En van de honger.

Duizenden proberen het land te ontvluchten. De achterblijvers kunnen niets anders doen dan de straat op gaan. Ze zijn zó radeloos dat ze over hun angst heen zijn. Met gevaar voor eigen leven storten zij zich dagelijks in de steeds bloedigere demonstraties. „We zullen protesteren tot we kapot gaan”, zegt Andres Guinand. De 26-jarige architect liep bij de protesten een schedelfractuur en verbrijzeld been op. „Ik zat onder het bloed en mijn hoofd was er slecht toe; als ik iets later was binnengebracht in het ziekenhuis lag ik nu in coma of was ik dood.” Guinand wil weer de straat op zodra hij hersteld is. „We moeten ons ten koste van alles bevrijden van deze president.”

Gearresteerde demonstranten komen voor een militaire rechtbank en worden vaak zwaar gemarteld, zo blijkt uit verklaringen en online verspreide foto’s. Zeer gevreesd zijn ook de collectivos, door Maduro bewapende, goedbetaalde paramilitairen, voornamelijk uit sloppenwijken. Ze zijn in het zwart gekleed, rijden op motoren en vallen demonstranten aan.

Bekijk hieronder beelden die fotograaf Gabriel Osorio maakte van de demonstraties:

Rijst met af en toe een ei

De dag van Miquel Castillo’s dood is een zonnige, doordeweekse dag waarop ruim honderdduizend mensen naar het centrum van de hoofdstad Caracas trekken. Veel werknemers krijgen vrij voor de demonstraties, scholen gaan dicht, het verkeer is platgelegd. De demonstranten gaan naar het Hooggerechtshof, symbool voor de groeiende repressie. Maduro heeft er de touwtjes in handen en doet er alles aan om via het Hof voorstellen van het parlement te torpederen. Toen hij eind maart bekendmaakte dat het Hooggerechtshof per direct de taken van het parlement zou overnemen, omdat de regels volgens hem niet werden nageleefd, begonnen de massaprotesten.

„Ik was een ‘chavista’, een aanhanger van Chávez”, zegt Leandro Gomes, een straatverkoper die flessen water aan demonstranten probeert te slijten. „Maar Maduro kan het land niet besturen. We eten nog maar een keer per dag, rijst of spaghetti met af en toe een ei”, zucht hij.

Dit is een puur dictatoriale ingreep.

Julio Marquez, politicoloog aan de Centrale Universiteit van Venezuela.

De ellende in het land heeft ook de haat tegen de overleden oud-president Chávez aangewakkerd. Ooit was de populistische Chávez, die met zijn Bolivariaanse revolutie Venezuela naar links joeg, zeer geliefd onder vooral arme Venezolanen. Met het oliegeld dat toen nog volop binnenstroomde, bouwde hij sociale woningen en gratis ziekenhuizen. Nu zien steeds meer mensen in dat de corruptie onder Chávez begon en de bodem legde voor de economische crisis van nu. In de oliestaat Zulia hebben woedende demonstranten een standbeeld van Chávez omvergeworpen. Afgelopen week staken ze zijn vroegere woonhuis in brand.

Maduro’s meest recente stap in de richting van alleenheerschappij is zijn aankondiging een zogenoemde constituyente op te richten: een speciale volksvergadering waarin burgers een nieuwe grondwet gaan schrijven. Volgens Maduro zullen hier vooral arbeiders, indianen, boeren en vrouwen zitting in nemen en is het nodig om uit de crisis te komen.

Critici leggen het anders uit. „Een nieuwe grondwet geeft Maduro totalitaire macht”, zegt Julio Marquez, politicoloog aan de Centrale Universiteit van Venezuela. „Hij zal deze door zijn aanhangers laten schrijven en onherroepelijk laten vastleggen dat hij aan de macht kan blijven. Daardoor komen de presidentsverkiezingen van 2019 op het spel te staan. Dit is een puur dictatoriale ingreep.”

Buideltassen vol verband

Voorafgaand aan de protestmars hebben zich in de wijk Mercedes, in het oosten van Caracas, zo’n vijftig studenten geneeskunde verzameld. Ze dragen witte helmen met groene kruizen en zijn uitgerust met buideltassen vol verband, pleisters, jodium en andere noodmedicatie. „Heeft iedereen alles en weten jullie waar je bent ingedeeld?”, roept Federica Davila (22), een studente medicijnen.

Samen met specialisten en artsen verplegen de studenten vrijwillig de vele gewonde demonstranten. Los socorristos worden ze genoemd, de redders. „Het is levensgevaarlijk werk, vorige week werd een van ons dodelijk geraakt”, zegt Davila. „Maar we moeten doorgaan, ziekenhuizen functioneren nauwelijks meer.”

Een vrouw deelt cakejes uit en zet een pot dampende koffie neer. De socorristos krijgen veel steun. Ook Venezolanen in het buitenland sturen geld en doneren medicijnen. Als het tijd is om te gaan, vormen de vrijwilligers een kring en sluiten de ogen. Een van hen begint een gebed: „Wees gegroet Maria vol van genade.”

De studenten die zich in Caracas verzamelden. Foto Gabriel Osorio

De demonstranten vormen een heterogeen gezelschap, arm en rijk, jong en oud. Maar het zijn vooral de jonge Venezolanen die het in de vuurlinie opnemen tegen een zwaar bewapend leger. De meeste gesneuvelden zijn onder de achtentwintig jaar, de jongste tot nu toe was veertien.

De jongeren verdedigen zich met zelfgemaakte houten schilden. Ze dragen helmen en gasmaskers en gooien verfbommen en stenen naar de guarda nacional. Een nieuw wapen is de puputov, een bom gemaakt van poep, ironisch vernoemd naar de molotov cocktail. Plastic bakjes poep worden uitgedeeld en in tassen gestopt. „Geen foto’s!”, roept een jongen naar de NRC-fotograaf die het tafereel wil vastleggen. „We zijn gemaskerd, maar de regering bestudeert alle foto’s die op internet verschijnen.” Hij rent weg. Volgens Maduro zijn de demonstranten terroristen die met steun van de oppositie en buitenlandse mogendheden een staatsgreep willen plegen.

Ineens is er gejoel. Oppositieleider en presidentskandidaat Henrique Capriles maakt zijn opwachting in de demonstratie. Capriles is naast Leopoldo López, die al drie jaar gevangen zit, het gezicht van de oppositie. Tot voor kort was de Venezolaanse oppositie sterk verdeeld, er waren verschillende kampen. Door de noodsituatie is er meer eenheid ontstaan. Maduro reageert zoals gebruikelijk met repressie: Capriles mag vijftien jaar lang zijn politieke ambt niet meer uitoefenen wegens ‘administratieve onregelmatigheden’. Vorige week werd zijn paspoort in beslag genomen toen hij naar de VS wilde reizen voor een ontmoeting met topfunctionarissen van de Verenigde Naties.

Dit is de ergste, dit is de hel.

Neli Ramos is geboren in 1921 en overleefde meerdere dictaturen.

De oppositie zoekt steun in het buitenland om Maduro te dwingen tot aftreden. De Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) waar Venezuela lid van is, en de Europese Unie moeten in actie komen, vindt zij. De OAS heeft al gedreigd Venezuela uit de organisatie te zetten. Maduro reageerde laconiek: hij wil er juist uit om zo min mogelijk bemoeienis te ondervinden.

De VS maakte deze week bekend sancties op te leggen aan rechters van het Hooggerechtshof: ze mogen de VS niet meer in en hun tegoeden op Amerikaanse banken worden bevroren. Luis Florido, parlementariër van de oppositiepartij Voluntad Popular pleit voor harder ingrijpen. „Maduro moet veel meer onder druk worden gezet, de internationale gemeenschap laat ons in de steek. Ook Nederland, buurland van Venezuela via de koninkrijkseilanden Aruba en Curaçao, kan veel meer invloed uitoefenen, of hulp bieden door Venezolaanse vluchtelingen op de eilanden toe te laten.”

Bekijk hieronder beelden die fotograaf Gabriel Osorio maakte van de demonstraties:

Ouderen met gasmaskers

De demonstraties lopen vrijwel altijd uit op geweld. Zelfs bij de marcha de los abuelos, de protestmars van de grootouders, reageert de politie agressief en spuit met pepperspray. Duizenden ouderen met gasmaskers en monddoekjes, in rolstoelen, leunend op een stok of aan de arm, roepen om het aftreden van Maduro. De 96-jarige Neli Ramos zit in een rolstoel en wordt door haar neef voortgeduwd. Ze is geboren in 1921 en overleefde meerdere dictaturen. „Maar dit is de ergste, dit is de hel.”

Een vrouw van een jaar of zeventig staat met opgeheven wijsvinger pal voor een jonge agent. „Weet u dat ik mijn hele leven hard heb gewerkt, en nu op mijn oude dag geen eten en geen medicijnen kan kopen?”, sist ze in zijn gezicht. De agent kijkt stoïcijns voor zich uit.

De vraag is hoe lang deze bloedige protesten nog doorgaan. Kunnen ze omslaan in een stads- of burgeroorlog zoals wordt gevreesd? Of kondigt Maduro de staat van beleg af waardoor het land verder gemilitariseerd wordt? Deze week probeerde Maduro de protesten te sussen met de belofte dat geplande regionale verkiezingen in december doorgaan. Maar aan zijn beloftes wordt weinig waarde gehecht.

Welke kant het leger kiest, is ongewis. De eerste scheuren zijn zichtbaar, maar de top krijgt goed betaald en staat nog achter Maduro. „Maar onder gewone militairen is er steeds meer honger en onvrede”, zegt politicoloog Marquez. „Zij zitten in hetzelfde schuitje als de demonstranten die ze moeten neerslaan. Het kan een kwestie van tijd zijn voor ze overlopen.”

Voor Miquel Castillo maakt het niet meer uit. Zijn kist wordt onder akoestische gitaarmuziek door zijn vrienden naar zijn graf gedragen. „Adios mi amigo, mi guerrero”, zeggen ze, vaarwel mijn vriend, mijn strijder.

Lees ook: Per boot naar een beter leven in Curaçao, over Venezolaanse bootvluchtelingen

Met medewerking van Jesús Alfonso Sanoja