Met een schoon geweten op reis

Waar kun je zonder schuldgevoel heen met vakantie? Ethische dilemma’s alom, want is er nog een land smetvrij?

Foto’s Istock, montage fotodienst NRC

We weten steeds meer over de wereld om ons heen. Daarom denken we ook steeds meer na over wat goed is en wat niet. Alle facetten uit het leven komen daarbij aan bod. Milieu, voedsel, politiek, zorg, vluchtelingen, autovrij of niet autovrij, vlees of geen vlees, zelfgekozen levenseinde. En reizen.

Mogen we nog wel vliegen vanwege onze desastreuze ecologische voetafdruk in de lucht? Kunnen we nog onbezonnen zonnen terwijl er om de hoek vluchtelingenkampen zijn? Moeten we aan het eind van onze rugzaktrektocht door India, als een eigentijds equivalent van de aflaat, de laatste dagen niet helpen een schooltje te verven dan wel een waterput te graven?

Dilemma’s alom. Zomaar spontaan iets doen zit er niet meer in. Alles moet doordacht. Dus ook de combinatie reizen & geweten. Vrouwenrechten en homorechten worden geschonden in te veel landen om op te noemen. En wat te denken van het democratische en met zulke vriendelijke inwoners behepte Australië, waar geen vuiltje aan de lucht lijkt maar waar ze wel nul komma nul bootvluchtelingen toelaten? Ze draaien bootjes eenvoudig midden op zee om en duwen ze terug naar waar ze vandaan kwamen. Ook niet echt menslievend.

Roomser dan de paus

Voor wie echt honderd procent ethisch verantwoord op reis wil gaan zit er maar één ding op: thuisblijven.

En zelfs dat is dubieus, want ook Nederland is door Amnesty International op het strafbankje gezet vanwege de wijze waarop we met vluchtelingen omgaan, en onlangs zijn we als land tot een beschamende vijftiende plaats gezakt omdat het recht van kinderen hier steeds ontoegankelijker wordt. Ook de hoeren op de Wallen blijken een dingetje. Toegegeven, het is peanuts vergeleken met het van een flatgebouw werpen van homo’s of het martelen van politieke tegenstanders. Maar toch.

Slechts een schamele 13 procent van de wereldbevolking heeft toegang tot vrije pers. Dus reken maar uit in hoeveel landen – dus ook vakantielanden – het op dat gebied slecht is gesteld. Is dat reden genoeg om daar niet heen te gaan? Want vrije pers is relatief, in het ene land wordt het een beetje geschonden, in het andere totaal, dus waar trek je de grens? En dan is er nog iets: moeten we als toerist roomser dan de paus zijn?

Met andere woorden: moeten we à titre personnel landen mijden waar we als Nederland gewoon zaken mee doen, politiek vriendschappelijke banden mee hebben en waar de koning gezellig een biertje gaat drinken?

Waggelen op een olifant

Al die vragen zijn niet aan mij om te beantwoorden. Dat moet eenieder voor zich doen. Maar ja, dan zijn er de buren nog, en al dan niet goedbedoelende vrienden. Die kunnen een storende factor van jewelste zijn, vooringenomen en geopinieerd en ieder heeft zo zijn eigen dingetje, zoals dat heet.

De een vindt vrouwengelijkheid het belangrijkst, de ander dierenwelzijn. Toon je trots een foto van jezelf waggelend op een olifant in India, krijg je de wind van voren omdat zulks dierenmishandeling wordt bevonden.

Dilemma nummer zoveel: moet je een land waar het slecht gesteld is met het een of ander inderdaad links laten liggen of juist bezoeken?

Voor- en tegenstanders hebben beiden steekhoudende argumenten. Tegenstanders zien toeristeninkomsten alleen maar ten goede komen aan het regime en beschouwen daarheen reizen als een gunstig argument voor de machthebbers om hun geliefde ‘het-valt-hier-dus-wel-mee’ slogan te hanteren.

„Noord-Korea heeft buitenlandse valuta nodig, dus de overheid is dolblij met toeristen, dat spekt hun kas want alles in het land waar een buitenlander heen mag, behoort de machthebbers. En de kans op contact met de bevolking is haast nihil, dus wegblijven”, zegt de 28-jarige Jimin Kang, een naar Engeland gevluchte Noord-Koreaan.

Voorstanders vinden juist dat je daar als buitenstaander invloed kan uitoefenen op de (onderdrukte) bevolking en laten zien hoe wij in het vrije Westen leven. Dus daarmee een beetje – hoe kleinschalig ook – onrust zaaien. Dat is natuurlijk allemaal even aanmatigend omdat beide partijen ervan uitgaan dat wij het allemaal beter weten en precies kunnen uitleggen hoe de vork in de steel zit. Maar dat is nou eenmaal onze volksaard.

Gezellig naar Oezbekistan

Als je internet afstruint over hoe het gaat met de wereld, word je niet blij. De site van Freedom House, een Amerikaanse nonprofitorganisatie die sinds 1941 in de gaten houdt hoe het met de (politieke) vrijheden in de wereld is gesteld, publiceert elk jaar een lijst van landen waar het daarmee het slechts is gesteld, de Worst of the Worst List. En daar staat menig toeristenland op dat we kennen van reisprogramma’s op tv.

Ook Oezbekistan staat erop, qua fout regime. Terwijl The Financial Times, toch niet de minste krant, het juist tipt als hét land om in 2017 gezellig met vakantie heen te gaan.

Wild Frontiers, een internationale reisorganisatie voor de avontuurlijken van geest, heeft Soedan in de aanbieding („erg populair op dit moment”, zegt woordvoerder Jonny Bealby), terwijl dat ook op de Worst of the Worst List prijkt.

Cijfers over hoeveel reizigers rekening houden met hun geweten zijn er niet. „Je merkt wel dat mensen letten op waar het gevaarlijk is”, zegt Matt Phillips van Lonely Planet. „Dat heeft mede te maken met het feit dat reisverzekeringen niet hoeven uit te betalen als je iets gebeurt in een land waar de regering een negatief reisadvies voor heeft gegeven. Dat kunnen natuurlijk landen met bedenkelijke regimes zijn, maar dat hoeft niet. Er kunnen ook ziektes heersen of terroristen bezig zijn. Dus hoe 100 procent gewetensvol men reist weten we niet.”

Erdogans spierballen

De toeristenstroom vanuit Nederland naar Turkije is sinds Erdogan zijn spierballen rolt, significant gedaald. Dat komt vooral doordat mensen niet naar instabiele oorden afreizen, niet zozeer doordat ze het oneens zijn met zijn regime.

Vooral de bevolking in de kustgebieden, die geheel afhankelijk is van toerisme, is de dupe.

Vandaar dat – oh ironie! – daags voor de herverkiezing van Erdogan een zware delegatie uit Antalya naar Amsterdam kwam met de smeekbede toch alsjeblieft derwaarts te gaan. Burgemeester Türel gaf een wervende speech („65 kilometer zandstranden, 17 golfbanen en 300 zondagen per jaar”), de directeur van de luchthaven, Yasar Döngel, vertelde dat alles daar pluis toegaat en ook volgens Süheyla Karasan, directeur van de Metropolitan Municipality, is er geen vuiltje aan de lucht. Kortom: er is nothing rotten in the state of Turkey.

Ik kijk op de site van Ethical Travel die bij zowat elk land op de wereld de afweging goed/slecht maakt. Voorbeeld Kaapverdië: prachtige stranden, uitgestrekte wandelgebieden, goede accommodaties, natuurgebieden voor schildpadden, vriendelijke bevolking. Maar ook: geweld tegen homo’s en vrouwen, sekstoerisme, afslachting van haaien om hun vinnen voor in de haaienvinnensoep. Over bijna elk land heeft de site wel iets negatiefs te melden.

Om moedeloos van te worden.

Prettige vakantie.