In Manchester werkte de journalist weer goed samen met de terrorist

Het doel van terroristen is niet het doden van de tegenstander. Het doel is zoveel mogelijk mensen angst aanjagen. En daarvoor hebben ze de media nodig, die er nog aan verdienen ook, schrijft .

Foto Oli Scarff / AFP

Terwijl duizenden moeders en meisjes begonnen te rennen, enkele seconden na de explosie in de Manchester Arena, bleef de jonge concertganger @Zach_Bruce staan. Hij haalde zijn telefoon tevoorschijn en begon mensen te filmen die in doodsangst een veilig heenkomen zochten. Daarna plaatste hij het filmpje op Twitter, waar hij het bovenaan zijn lijst met tweets zette. „Paniek op Victoria Station na @ArianaGrande concert. Hoop dat iedereen veilig is.”

En laat dat nu precies zijn waar televisiestations in de hele wereld op hadden gewacht.

Twitter avatar Zach_bruce Zach Bruce Panicking at Victoria Station after @ArianaGrande concert. Hope everyone is all safe and well. https://t.co/6Q5WNXFkFO

Dat is de waarheid – een pijnlijke waarheid, dat wel. Maar vijf dagen na de wreedste terreuraanslag in het Westen tot nu toe, specifiek gericht tegen kinderen en pubermeisjes, is het tijd dat we een aantal pijnlijke waarheden en dilemma’s over terreur in het massa- en sociale mediatijdperk onder ogen zien.

We weten nog niet zeker of de terreurgroep Islamitische Staat achter de aanslag zit, maar we weten wel dat hun propagandahoofdkwartier een drukke nacht had. IS is een organisatie met een zeer professionele communicatieafdeling. Naast makkelijk deelbare video’s en berichten produceerde ze in het verleden ook uiterst gedetailleerde jaarreportages met overzichten van alle in dat jaar gepleegde bom-, moord- en zelfmoordaanslagen, de gevolgde mediastrategieën en het aantal nieuwe recruten.

Het is daarom zeer waarschijnlijk dat het IS-propagandahoofdkwartier direct na de aanslag de media-impact van de aanslag in Manchester aan het monitoren was: trenden we al op Twitter in Zweden? Hoeveel hashtags in Groot-Brittannië gaan nu over de aanslag? Hebben islamofobe politici in Europa al olie op het vuur gegooid of krijgen we dat nog? Hoe doet de aanslag het op Facebook?

Zonder media is de aanslag mislukt

Wanneer een leger vijandelijke soldaten doodt, vormt dit op zichzelf het militaire succes – of het nu de media haalt of niet. Maar wanneer een terrorist onschuldigen vermoordt zonder dat hier ergens over wordt bericht, is de aanslag volkomen mislukt. Want het doel van terroristen is niet het doden van de tegenstander. Het doel is zoveel mogelijk mensen angst aanjagen. En daarvoor hebben ze de media nodig.

Sociale media zijn erg belangrijk geworden voor terroristen. Maar iedere journalist, pr-figuur of reclameconsultant weet dat je voor echte impact nog altijd de televisie nodig hebt. Nu kan dat medium niet zonder beelden en dus zal de IS-propaganda-afdeling blij zijn geweest met @Zach_Bruce, de jonge concertganger die begon te filmen en zijn opnames op Twitter zette. April Alexander uit New York reageerde direct op zijn tweet: „Hallo Zach. Hoop dat je in veiligheid bent. Is dat jouw video? Kan CBS News die gebruiken ‘on all platforms and affiliates’?”

Tessa Lavergne van Fox News in Seattle zat er net als tientallen anderen ook direct bovenop: „Hi Zach. Ben je ok? Ik werk voor Q13 News in Seattle. Mogen wij deze video uitzenden en online ‘in perpetuity’ gebruiken met onze Tribune Media stations?”

Zach antwoordde: „Ja hoor. Ik ben okay. Ben gewoon verdrietig dat mensen zijn doodgegaan hier vanavond.” Waarop Tessa antwoordde: „Yeah het is vreselijk :( Kun je me terug volgen? Ik ben gehouden je een ‘follow up’ te sturen.”

Dat is nu het nieuwe normaal: in een tweet naar de getuige van een aanslag de juiste juridische formulering gebruiken (‘in perpetuity’, ‘across all platforms and affiliates’) wanneer je om het beeldgebruik van zijn opname vraagt.

En zo ging het de hele nacht door

Intussen stroomden gisteravond meer en meer beelden binnen en dus kon de fotoredacteur van de BBC-website aan de slag met ‘In Beelden: Na de Aanslag in Manchester’. Met welke foto moest hij beginnen? Van het meisje in een badpakachtig feestkostuum, het bloed stromend over haar blote schouders, steunend op twee verdwaasd kijkende agentes in lichtgevend gele hesjes. Of toch maar die tegen de muur gezakte tiener, met op de rug gezien een hurkende vrouw van middelbare leeftijd, waarschijnlijk haar moeder, in een strakke leren rok, terwijl een andere ooggetuige met een politieman praat?

Lees ook het interview met Beatrice de Graaf: Aanslag Manchester heeft precies het gewenste effect

De vraag welke foto bovenaan komt is essentieel. Want die foto verschijnt in de timelines van mensen, wanneer ze het verhaal delen op sociale media. De concurrentie is moordend online en hoe meer mensen ‘In Beelden: Na de Aanslag in Manchester’ delen, hoe groter de kans dat de BBC-fotoredacteur ook volgend jaar nog een baan heeft.

In hetzelfde lastige parket zit de videoredacteur van de BBC die bijna klaar is met een 47 seconden durend interview met een getuige. Hoe de kans op clicks te maximaliseren? Uiteindelijk kiest de videoredacteur als kop voor: „Ik hoorde alleen nog maar geschreeuw.”

En zo ging het de hele nacht door: journalisten en media die op zoek naar clicks en shares allemaal op zoek gingen naar de meest angstaanjagende beelden en verhalen. Good Morning America van de zender ABC maakte er dit van: „WATCH: Wanhopige zoektocht naar vermiste geliefden na de aanslag in Manchester; ten minste 22 doden (video).”

Het spelletje van de terroristen

Wat de account @Zach_Bruce betreft: die moet heel wat Twitterverkeer hebben gehad. Want te midden van de hartverscheurende berichten en foto’s van vermisten duikt in zijn timeline opeens een ‘promoted tweet’ op van een bedrijf genaamd @EC_Claims: „Grote uitbetalingen voor klanten van Egg. Start jouw check in 30 seconden http://www.bit.ly/EggFreeCheck.”

Ook dat is het ‘nieuwe normaal’ in dit tijdperk van massaterrorisme en massa- en sociale media: platforms als Twitter verdienen geld aan terreuraanslagen die tot doel hebben ons allen te traumatiseren. Ook Zach Bruce had geld kunnen verdienen met zijn filmpje, maar koos ervoor dit niet te doen. Nieuwsmedia intussen hadden aanzienlijk meer bezoekers op hun sites – en dus inkomsten – dan ze op een rustige avond hadden gehad.

Maar de grootste winnaar is natuurlijk de terrorist zelf, want hij kreeg exact waar het hem om te doen was toen hij zijn bomgordel omdeed: massale media-aandacht.

Dat is de keiharde waarheid: er is in onze samenlevingen de afgelopen jaren een informatie-infrastructuur ontstaan waarin journalisten en media aangemoedigd en financieel beloond worden om het spelletje van de terroristen te spelen.

Dit wil niet zeggen dat sociale media alleen maar een verslechtering betekenen. Integendeel, bij een ramp als die van maandag spelen sociale en massamedia juist ook een positieve rol. Ze verspreiden behalve angst en haat ook boodschappen vol hoop, medeleven, tolerantie en standvastigheid. Over taxichauffeurs die overlevenden gratis ritjes geven. Over inwoners van Manchester die hun huizen openstellen voor gestrande reizigers. Over hulpdiensten die Twitter gebruiken om donoren met een zeldzaam bloedtype te vinden en hun dan naar de juiste hulppost te leiden.

Maar niet voor niets zei Evan Williams, een van de oprichters van Twitter, in een interview met The New York Times deze maand: Twitter is een instrument geworden in de handen van de vijanden van de democratie. „Ik was er vanuit gegaan dat zodra iedereen vrij zijn mening kon uiten en informatie en ideeën kon uitwisselen, de wereld automatisch een better place zou worden”, zei Williams. Maar, voegde hij hieraan toe: „Dat heb ik verkeerd gezien.”

Censuur erger dan de kwaal

Op dit punt aangekomen presenteert dit soort opiniestukken het liefst een oplossing, vergezeld van een parmantige oproep aan betrokkenen om meer ‘lef’ dan wel ‘visie’ te tonen, door die voorgestelde oplossing ook uit te voeren. Maar wat zou hier een oplossing kunnen zijn? Censuur van overheidswege is erger dan de kwaal, want overheden hebben altijd de neiging om de definitie van terrorisme op te rekken. Zo gebruikte de Britse overheid tijdens de financiële crisis een antiterrorismewet om beslag te leggen op IJslandse tegoeden.

Vrijwillig in acht genomen terughoudendheid van de kant van nieuwsmedia? Dat klinkt prachtig, maar nieuwsmedia zijn allang niet meer de poortwachters die ze ooit waren. Net als de publieke omroep concurreren ze nu met online media als Breitbart in Amerika of GeenStijl in Nederland. Alleen mensen die nog nooit op die sites zijn geweest zullen geloven dat een appèl tot terughoudendheid daar zin heeft. Veel liever stoken zulke sites het vuurtje nog wat verder op, en wie hen erop wijst dat ze aldus terroristen helpen, krijgt geen inhoudelijk tegenargumenten maar de volle laag, op de persoon uiteraard. Los van dit alles hebben de sociale media hoe dan ook een eigen leven.

Er is nog een reden om toch maar mee te gaan in het spel van de terroristen. Stel dat het Westen er op de een of andere manier toch in zou slagen om toekomstige terreuraanslagen dood te zwijgen, of nog slechts te melden met korte, zakelijke berichten… Dit zou terreurbewegingen er alleen maar toe aanzetten om dermate spectaculaire, bloedige en grootschalige aanslagen te plegen, dat ze door het ‘cordon sanitaire’ van de media heen breken. Een bom, gijzeling of schietpartij is al vreselijk.

Maar dit is niet alleen het tijdperk van de sociale media. Dit is ook het tijdperk van de massavernietigingswapens.