Recensie

Geef me een klok voor elke levensfase

Christoph Ransmayr Een Chinese keizer laat een Britse goudsmid opdraven om curieuze klokken voor hem te maken. Ransmayrs roman is voer voor estheten.

Wanneer zich in de Londense werkplaats van de briljante klokkenmaker Alister Cox gezanten van de keizer van China aandienen, die hem onder voortdurende buigingen uitnodigen naar het hof van de machtigste man ter wereld te komen, lijkt het in eerste instantie avontuurlijk en lucratief daar gehoor aan te geven. Maar kort na aankomst in China voelen Cox en zijn drie medewerkers zich behalve vereerde gasten ook gevangenen: de kleinste wens van de keizer geldt immers als een bevel en de straffen op ongehoorzaamheid zijn van een waanzinnige wreedheid. De spanning in Cox of het verglijden van de tijd berust voor het grootste deel op de vraag of de vier Engelsen hun exotische reis zullen overleven.

De Oostenrijker Christoph Ransmayr (1954) schrijft inventieve, avontuurlijke boeken waarin hij vrijelijk met feit en fictie goochelt. In zijn nawoord verduidelijkt hij dat Alister Cox gebaseerd is op de historische goudsmid James Cox (1723-1800), die als een vroege Fabergé de gefortuneerden van de wereld voorzag van met juwelen opgesmukte curiosa, maar die nooit een stap in China heeft gezet. De almachtige gastheer in het boek is gebaseerd op keizer Qiánlóng (1711-1799), fervent verzamelaar van klokken, kunstwerken, echtgenotes (41 stuks) en concubines (ruim 3.000).

Het vliegt voorbij

Een klok – in de zin van uurwerk – is een instrument om het verloop van tijd te meten. Daartoe wordt de tijd opgedeeld in vaste eenheden, en het verstrijken daarvan wordt door het uurwerk omgezet in gelijkmatige mechanische stappen. Kloktijd is één ding, maar onze beleving van tijd is iets heel anders: het ene uur vliegt voorbij, het andere duurt eindeloos. De klok geeft een vaste, ruimtelijke voorstelling van de tijd, terwijl de door ons ervaren duur variabel en niet ruimtelijk is. In een uur beleef je niet zestigmaal dezelfde minuut: in zijn voortgang neemt de tijd zijn verleden mee – als een sneeuwbal. De ervaring van de duur is de kern van het oeuvre van de Franse filosoof Henri Bergson, wiens geest onmiskenbaar in deze roman aanwezig is.

De keizer, kennelijk eerder een intuïtieve dan een rationele natuur, wil dat Cox klokken gaat maken die de tijd gedurende verschillende levensfasen meten, om te beginnen met de tijd van een kind. Dat moet te doen zijn, denkt Cox, want ‘de glijdende golfbewegingen, het aanzwellende en wegstervende ruisen, de sprongen, de duikvluchten, de glijvluchten en zelfs de stilstand van de levenstijd van een kind’ – dat alles is uiteindelijk slechts een kwestie van ‘een paar tandraderen meer of minder, van de lengte der slingers, van echappementen en andere mechanische onderdelen’. Cox denkt daarbij aan één enkel kind, zijn geliefde dochtertje Abigail, dat twee jaar geleden is overleden, waarna zijn vrouw Faye zich in haar verdriet heeft opgesloten.

Perpetuum mobile

Het werk aan deze klok, tevens een kostbaar en complex stuk speelgoed, is bijna klaar wanneer de keizer een nieuwe opdracht geeft: een klok die de tijd meet voor iedereen die zijn levenseinde rap ziet naderen. Hiertoe moet Cox ter dood veroordeelden ondervragen, zeer tegen zijn zin; het is een sinistere opdracht. Als deze klok bijna af is, krijgt hij een derde missie. In Jehol, des keizers zomerresidentie, moet Cox zich wijden aan ‘een klok die over de mensentijd heen in de sterrenwereld sprong, zonder ooit stil te blijven staan’, met een raderwerk dat eenmaal in gang gezet eindeloos blijft lopen, zonder dat er een opwindsleutel of slingerketting aan te pas komt: een perpetuum mobile. Zo’n klok is onmogelijk te bouwen, maar als er íemand is die het kan, dan deze onovertroffen vakman.

Dit blijkt de ware reden dat hij naar China gelokt is. Wat Alister Cox vervolgens construeert is de ‘atmosferische klok’ die zijn historische model James Cox heeft bedacht, een door luchtdrukverschillen aangedreven instrument, geen perpetuum mobile, want geen gesloten systeem, maar het komt aardig in de buurt.

Virtuoze ambachtsman

Werkend aan de klok die boven de tijd van stervelingen staat, beleeft Cox het moment waarop voor hem persoonlijk de tijd tot stilstand komt. Het is het ogenblik waarop de favoriete concubine van de keizer, voor wie Cox liefde heeft opgevat, hem aankijkt en hij gelijktijdig haar, Abigail en Faye voor zich ziet. ‘Het summum van tijd, waarin het heden van zijn zwijgende en dode liefsten was ingesloten als in barnsteen, tegelijk met zijn verlangen naar deze onberoerbare, onbereikbare vrouw.’

Kortom: het verleden wordt in de beste proustiaanse traditie door het heden tot leven gewekt en als het ware buiten de tijd geplaatst. Het is het moment van de waarheid in deze filosofische roman, die stilistisch net zo flonkert als de edelstenen en -metalen waarmee de virtuoze ambachtsman werkt. En ook van het literaire raderwerk kun je de ingenieuze bouw en precisie alleen maar bewonderen. Helaas komen de emoties van de personages wat minder goed over. Dit is literatuur als verfijnd spel, als uitvinding, een boek voor estheten als de keizer van China.