Luthers stempel op het neutrale Duitsland

Luther-jaar Het hele jaar viert Duitsland uitbundig dat 500 jaar geleden de reformatie begon. Het land is in taal, cultuur en levenshouding nog altijd ‘Lutherland’ . Maar de kerk heeft het moeilijk.

Boven: Dominee Karin Bertheau op weg naar haar dienst in het Oost-Duitse Jahnsfelde. Eerder die dag was ze in Obersdorf (onder). Foto Gordon Welters

In haar witte BMW rijdt dominee Karin Bertheau van dorp naar dorp, in het landelijke gebied tussen Berlijn en de Poolse grens. Ze heeft tien kerken in haar gemeente en begint deze stralende zondagochtend met een dienst in Obersdorf, 200 inwoners. De kerkklokken luiden al als ze om half negen komt aangereden over de stoffige Bahnhofstrasse, half kinderkopjes half zand.

Het eeuwenoude kerkje ligt op een heuvel, verscholen achter bloeiende kastanjes. In de Tweede Wereldoorlog werd de kerk zwaar beschadigd, eind jaren vijftig weer opgebouwd. De kleine geloofsgemeenschap doorstond vier decennia de DDR, waarin de kerken werden geduld maar ook tegengewerkt. Nu is de toekomst ongewis, door de secularisering en de vergrijzing.

De kerk. Foto Gordon Welters

Al maanden wordt in heel Duitsland gevierd en herdacht dat het 500 jaar geleden is dat de monnik Maarten Luther op het Europese continent een enorme religieuze en maatschappelijke omwenteling in gang zette. Op 31 oktober 1517 zou hij, volgens de (omstreden) overlevering, op de deur van de Slotkerk in Wittenberg zijn 95 stellingen tegen de aflaathandel hebben gespijkerd. Die openlijke aanval op handel in aflaatbrieven, waarmee katholieke gelovigen vergiffenis voor hun zonden konden afkopen, wordt gezien als het begin van de reformatie en de oorsprong van het protestantisme.

Niet alleen in kerkdiensten wordt daar in Duitsland bij stilgestaan. Ook zijn er honderden tentoonstellingen, tv-programma’s, boeken, concerten en zelfs een populair Luther-oratorium met 3.000 zangers. Allerhande ‘Lutherania’ zijn te koop, van een Playmobil-poppetje van Luther met bijbel en ganzenveer (driekwart miljoen verkochte exemplaren) tot rode Lutherosokken met de woorden ‘Hier sta ik, ik kan niet anders’ – Luther zou dat gezegd hebben toen hem op de rijksdag van Worms gevraagd werd zijn boeken te herroepen, maar historici houden dat voor een apocrief verhaal.

Zo’n 30 procent van de Duitsers is evangelisch-luthers en ongeveer even grote delen zijn katholiek en niet-gelovig. De laatste groep groeit al decennia gestaag, het aantal gelovige christenen daalt in het hele land. Zo’n 5 procent van de Duitse bevolking is moslim.

Duitsland, Lutherland

Een portret van Luther van Cranach de Oudere.

Luther heeft zo’n sterk stempel op Duitsland gedrukt, dat het niet overdreven is om van ‘Duitsland, Lutherland’ te spreken. Dat is de titel van een boek waarin journalist Christine Eichel laat zien hoe het huidige Duitsland niet alleen qua geloof, maar in tal van andere opzichten door Luther is gestempeld. Van de grote leescultuur en het rijke muziekleven (met 130 gesubsidieerde orkesten, 14 miljoen amateurmusici, 20.000 koren en talloze orkesten, bandjes) tot de politieke omgangsvormen en de sociale voorzieningen. En doordat hij als eerste de bijbel in begrijpelijk Duits vertaalde, heeft hij ook de taal blijvend beïnvloed.

Deze week toont de evangelische kerk (zoals de lutherse kerk in Duitsland kortweg heet) zich aan de wereld op de zogeheten Kirchentag in Berlijn. Op deze meerdaagse massabijeenkomst worden zo’n honderdduizend bezoekers verwacht, onder wie domineesdochter en bondskanselier Angela Merkel en de Amerikaanse oud-president Barack Obama (die wel protestant is, maar niet luthers).

Karin Bertheau in de kerk in Müncheberg. Foto Gordon Welters

Tien kerkbezoekers

In het kerkje in Obersdorf komen vandaag niet meer dan tien mensen opdagen voor de dienst van dominee Bertheau. „Vooral ouderen”, zegt Torsten Schulz (39), die net met zijn vader de klokken heeft geluid. „Jongeren trekken hier weg, omdat er geen werk is.” Zelf woont hij in Leipzig, en gaat hier alleen naar de kerk als hij bij zijn ouders op bezoek is.

In zwarte toga houdt dominee Bertheau in de bijna lege kerk haar preek over „een waarlijk christelijke houding” in deze tijd – waarbij ze verwijst naar de hoop die de nieuwe Franse president belichaamt. Ze gaat met heldere stem voor in het zingen en verzamelt de kleine groep kerkgangers in een halve cirkel bij het altaar voor het rituele uitdelen van ouwel en wijn. Als de dienst voorbij is, trekt ze haar toga uit en stapt ze snel in de auto, op naar de kerk in het volgende dorp. „Of we daar iemand aantreffen weet ik niet, hoor”, waarschuwt ze.

Er blijken toch drie kerkgangers te zijn, in de fraaie dertiende-eeuwse kerk van Jahnsfelde. Plus de vrouw die op een elektrisch orgeltje de liederen begeleidt, en haar dochter. „Voor een kerkdienst maakt het niet uit of er 3 of 300 gelovigen zijn”, zegt Bertheau nuchter als ze – weer in toga – voor de drie kerkgangers staat.

Protestantisme en politiek

Toen Angela Merkel eens gevraagd werd wat typisch protestant aan haar is, zei ze: „Moeilijk te zeggen. Ik ken aan eigen verantwoordelijkheid van ieder individu grote betekenis toe.” Ook voor andere prominente politici speelt het evangelische geloof een belangrijke rol, van oud-president Gauck, die aanvankelijk dominee was, tot minister van Financiën Schäuble, die dit jaar een boekje publiceerde getiteld Protestantisme en politiek.

„Een zelfbewust protestantisme”, schrijft Schäuble, „is van groot belang voor de Duitse democratie. (…) De reformatie heeft Europa geleerd om te gaan met religieuze verscheidenheid. Dat was een moeilijk leerproces, dat met veel bloed betaald is. Maar we danken er het idee van godsdienstvrijheid aan.”

De Duitse staat is op religieus gebied wel neutraal, maar niet seculier. De eerste woorden van de Grondwet noemen „de verantwoordelijkheid van het Duitse volk tegenover God en de mensen”. En de belastingdienst int de kerkbelasting, die iedere volwassen inwoner van het land die gedoopt is moet betalen – tenzij hij of zij bij een rechtbank verklaart te zijn uitgetreden. Per belastingbetaler kan het jaarlijks om honderden euro’s gaan. De kerken levert het zo’n vijf miljard (evangelische kerk) tot zes miljard (katholieke kerk) per jaar op.

Dat politiek en geloof in Duitsland niet los van elkaar te zien zijn, weet de prominente theoloog Friedrich Schorlemmer uit ervaring. Hij was in de DDR een bekende oppositie-activist. Bij de ondergang van het communistische regime speelden de kerken een grote rol. „Zonder Luther had ik de DDR niet overleefd”, zegt Schorlemmer, thuis aan de Lutherstrasse in Lutherstadt Wittenberg. „Vooral de liederen hebben me gesterkt. En het besef: ik ben een eenling, maar ik sta tegenover de aanmatiging van een ideologie. Ik sta voor mijn geweten. Dat ‘die Wende’ vreedzaam is verlopen, is te danken aan het gezag dat de kerk had.”

Luther heeft het geloof en het vrolijke bier drinken met elkaar verbonden.

Theoloog Schorlemmer

Schorlemmer maakt zich zorgen over de secularisering van de samenleving maar hij is geen somber mens. En het lutheranisme is ook niet somber, drukt hij zijn bezoeker uit het calvinistische Nederland op het hart. „Luther heeft het geloof en het vrolijke bier drinken met elkaar verbonden. Daar heeft hij ook een lange weg voor moeten afleggen, van asceet naar het zinnelijk genot. Eigenlijk zijn mensen die kunnen genieten beter te verdragen. Dat is ook een verschil met het calvinisme. Calvijn dronk geen bier, dat was slecht. Luther had, bij al zijn apocalyptische angsten, een positieve houding tegenover het leven. Die dubbelheid heeft ook Duitsland beïnvloed.”

Een jaar of tien geleden, vertelt Schorlemmer, hield een tv-zender een peiling onder zijn kijkers wie ze de belangrijkste Duitser uit de geschiedenis vonden. „Wat denk je? Op één stond oud-bondskanselier Konrad Adenauer, op twee Luther en op drie Karl Marx! Pas daarna kwamen Bach en Goethe en een voetballer.”

Luther had ook een duistere kant. Later in zijn leven was hij een felle antisemiet. In Duitsland wordt dat niet verheeld, de jubileumvierders hebben het er moeilijk mee. Draagt Luther medeverantwoordelijkheid voor de massamoord op de joden tijdens het nazi-bewind? „Ja”, zegt Schorlemmer onomwonden. „Wie zwijgt over zijn duistere kant, kan zijn positieve kanten niet prijzen. Maar als je spreekt over zijn jodenhaat en zijn andere slechte kanten, dan moet je ook zijn goede kanten laten zien.”

De kerk in Obersdorf. Foto Gordon Welters

Slapende jongeren in de kerk

Dominee Bertheau rijdt in de middag terug naar het stadje Müncheberg, waar de hoofdkerk van haar gemeente staat. Fraai gerenoveerd en veel te groot voor het aantal gelovigen in de stad. In het schip van de kerk is daarom een sierlijk, vier etages hoog houten bouwsel geplaatst, in de vorm van een ark, waarin zich onder meer kantoren in bevinden en de stadsbibliotheek. „Een schip in het schip”, zegt Bertheau. „Zo wordt de ruimte benut en blijft de kerk een levendig onderdeel van de stad.”

Hoe betrekt ze jongeren bij de kerk? „Dat is moeilijk. Laatst hebben we een grote dienst speciaal voor zo’n dertig jongeren gehouden, die daarna hier in de kerk mochten blijven slapen. Met hun slaapzak onder dit hoge gewelf. Spannend toch?”