Opinie

Betaal boeren voor natuurvriendelijke diensten

Boeren die overschakelen van intensief naar natuurinclusief zorgen voor een beter klimaat en een mooier landschap. Beloon ze daarvoor, betogen en .

KAMERIK - Varkens zoeken verkoeling in de modderpoel van een biologische boer.

Nederlandse boeren staan bekend als zeer efficiënte producenten van voedsel en siergewassen van zeer hoge kwaliteit en leveren zodoende een forse bijdrage aan de export. Maar ze worden ook verguisd omdat ze bodem, water en lucht vervuilen en via diepontwatering schade toebrengen aan wegen, gebouwen en natuurgebieden.

Dit komt omdat de intensieve boeren onder hen zich vooral richten op een zo hoog mogelijke productie en zich minder bekommeren om de schadelijke neveneffecten op natuur, landschap en leefomgeving. Daartoe aangespoord door het Europese landbouwbeleid, landbouworganisaties, banken en de vraag naar steeds meer voedsel en siergewassen van steeds hogere kwaliteit tegen steeds lagere prijzen, halen intensieve boeren steeds meer productie uit een koe en een hectare. Zo is de afgelopen 20 jaar de gemiddelde melkproductie per koe gestegen van 5.000 naar 8.200 liter per jaar.

De gevolgen van de voortgaande intensivering van de landbouw zijn inmiddels overal zichtbaar en hoorbaar. Bloem- en kruidenrijke wei- en akkerlanden hebben plaats gemaakt voor uitgestrekte monotone raaigraslanden, maïsvelden en intensief bespoten bollenvelden. Beeldbepalende landschapselementen als houtwallen, sloten en natuurlijke hoogteverschillen zijn spoorloos verdwenen. De weidevogelstand op het boerenland is voor meerdere soorten de kritieke grens gepasseerd zodat buiten reservaten en natuurgebieden vogelgeluiden plaats hebben gemaakt voor het lawaai van landbouwmachines.

De roep wordt steeds luider om de verloedering van het landschap en de achteruitgang van milieu en natuur, vooral van weidevogels, een halt toe te roepen. Zo blijkt uit een enquête onder de Friese bevolking het grote belang dat men hecht aan natuur en landschap, ook op het boerenland. In andere delen van het land is het niet anders.

Vermijd onomkeerbare schade

Intussen zijn een aantal goedwillende boeren overgestapt naar een natuurinclusieve bedrijfsvoering. Deze boeren streven naar een zo klein mogelijk negatief effect van hun bedrijfsvoering op natuur en landschap en maken zo veel mogelijk gebruik van lokaal geproduceerde producten, zoals kruiden- en bloemrijk gras door melkveehouders.

Ook komen er steeds meer biologische boeren en neemt de vraag naar biologische producten toe. Zij onderscheiden zich van natuurinclusieve boeren doordat hun producten moeten voldoen aan strenge eisen wat betreft het gebruik van bestrijdingsmiddelen, bemesting en dierenwelzijn. Hierdoor kan voor biologische producten een hogere prijs worden bedongen.

Deze ontwikkelingen zijn echter bij lange niet voldoende om op korte termijn een wezenlijke ommekeer tot stand te brengen, terwijl de urgentie hoog is om onomkeerbare schade te vermijden. Een belangrijke reden voor de stagnatie is dat de omschakeling gepaard gaat met hoge kosten, omdat kostenbesparende technieken als diepontwatering niet passen binnen de natuurinclusieve landbouw.

Daarnaast hebben veel intensieve boeren recent omvangrijke investeringen gedaan. Zo hebben melkveehouders fors geïnvesteerd in gebouwen en vee als reactie op de afschaffing van het melkquotum. Door nu om te schakelen kunnen niet alle investeringen worden terugverdiend. Bovendien vergt de omschakeling nieuwe investeringen. Voorts is het onzeker of de hogere productiekosten gecompenseerd kunnen worden door hogere opbrengsten, omdat alleen voor speciale producten, zoals biologische, hogere prijzen gelden. Ook zal een groter aanbod van speciale producten de prijs ervan negatief beïnvloeden, wanneer de vraag niet navenant stijgt.

Daar komt bij dat voor een aantal producten de marges gering zijn vanwege toenemende buitenlandse concurrentie, lagere dan verwachte groei van de vraag, zoals van China, en door boycotacties van Rusland.

Grenzen aan goedwillendheid

Om de intensieve boeren tot een natuurinclusieve bedrijfsvoering te bewegen, is het nodig te erkennen dat natuurinclusieve boeren niet alleen landbouwproducten produceren, maar ook onbetaalde maatschappelijke diensten als natuur en landschap. Bovendien leveren zij een onbetaalde bijdrage aan de leefbaarheid en economische ontwikkeling van het landelijk gebied in de vorm van een aantrekkelijk woonklimaat en impulsen voor recreatie en toerisme.

Evenals voor hun conventionele landbouwproducten, hebben natuurinclusieve boeren recht op beloning voor hun maatschappelijke diensten. Probleem is echter dat behalve voor biologische producten, er geen markt bestaat waar deze boeren een prijs voor de geleverde maatschappelijke diensten kunnen bedingen. Iedereen kan wel vrijelijk van deze diensten genieten.

Om uit dit dilemma te komen, zullen natuurinclusieve boeren voor hun maatschappelijke diensten uit algemene middelen betaald moeten worden. De huidige landbouwsubsidies kunnen hiervoor worden ingezet. Tot nu toe komt het merendeel ervan terecht bij de intensieve boeren die erdoor worden aangespoord tot nog verdergaande intensivering. Een aanvullende rechtvaardiging voor deze inzet van de landbouwsubsidies is dat een natuurinclusieve landbouw gepaard gaat met minder overlast, zoals stank en schade aan wegen, en een bijdrage levert aan de reductie van de uitstoot van broeikasgassen.

Naast de subsidies zou gebruik gemaakt kunnen worden van bestemmingsplannen om waardevolle gebieden te beschermen door grenzen te stellen aan het gebruik door de landbouw. De vergelijking met waardevolle dorps- en stadsgezichten en stedelijke monumenten dringt zich op. Deze worden via bestemmingsplannen beschermd waarvoor de eigenaren of huurders via subsidies gecompenseerd worden. Waardevolle landschappen worden echter aan de goedwillendheid van de individuele boer overgelaten.