Cultuur

Interview

Interview

Samir,hier onherkenbaar in beeld, spande een rechtszaak aan om zijn baan op Schiphol terug te krijgen.

Foto Olivier Middendorp

Waarom mag ik niet op Schiphol werken?

Verklaring van geen bezwaar

Samir werkte jarenlang op Schiphol, maar mag dat nu niet meer, omdat hij niet door de AIVD-screening komt. Hij wil weten waarom.

Eindelijk weer werk, denkt Samir als hij de brief op de deurmat ziet liggen. Na een periode met een uitkering zou hij terugkeren op zijn oude nest: Schiphol.

Dertien jaar had hij als cateraar op het vliegveld gewerkt. Tijdens de crisis was hij wegbezuinigd. Nu zou hij er opnieuw aan de slag gaan, ditmaal bij een transportbedrijf. Het wachten was alleen nog op een screening door inlichtingendienst AIVD.

De uitkomst van de screening ligt op 25 november 2015 op de deurmat. Samir: „Ik maakte de brief open en dacht: hè?! Ik las hem nog een keer, nog een keer, en voelde langzaam de grond onder mijn voeten wegzakken.”

In de brief staat dat er „onvoldoende waarborgen” zijn dat hij „onder alle omstandigheden de uit de vertrouwensfunctie voortvloeiende plichten getrouwelijk zal vervullen”. Met andere woorden: Samir vormt een veiligheidsrisico, en kan daarom een baan op Schiphol wel vergeten.

Hij besluit een advocaat in de arm te nemen om de baan terug te krijgen. Woensdag doet de bestuursrechter uitspraak. In bijzijn van zijn advocaat vertelt Samir zijn verhaal. Zonder achternaam, want hij wil niet dat zijn omgeving hem gaat zien als een potentiële terrorist. De vader van twee kinderen draagt rode Adidassneakers onder een zwarte Adidastrui. Zijn baardharen springen alle kanten op. Als hij een grapje maakt, fonkelen zijn ogen. „Vroeger maakte ik meer grapjes”, zegt Samir. „Maar dit hele gebeuren heeft me veranderd.”

‘Bovengemiddelde kans’

Een baan op een risicovolle locatie zoals een luchthaven, vereist een ‘verklaring van geen bezwaar’ (VGB). Zo’n verklaring wordt uitgegeven door het ministerie van Binnenlandse Zaken na onderzoek van de AIVD. Samir ontvangt de verklaring begin november 2015. Amper drie weken later wordt die weer ingetrokken. Samirs advocaat Jamal El Hannouche tekent bezwaar aan, met succes. De bezwaarschriftencommissie oordeelt in 2016 dat het intrekken van de VGB beter had moeten worden gemotiveerd en dat Samir om een zienswijze gevraagd had moeten worden.

Daarop ontvangt Samir een korte uitleg voor het intrekken van zijn VGB. Hij „bevindt zich in een situatie” waarin hij „bovengemiddelde kans loopt te worden benaderd door organisaties of personen die een gevaar vormen voor de nationale veiligheid”. Het is gebruikelijk dat zo’n toelichting zeer summier is, zegt een woordvoerder van de AIVD. „Ons onderzoek is gebaseerd op vertrouwelijke informatie.” De AIVD wil niet inhoudelijk reageren, omdat de zaak nog onder de rechter is.

Als ik door IS zou worden benaderd, bel ik meteen de politie. Het is je plicht als moslim om een moord of aanslag te voorkomen

Volgens advocaat El Hannouche zorgt dit ervoor dat hij geen eerlijke verdediging kan voeren. „Hoe kan mijn cliënt zich verweren als hij niet weet wat hem wordt verweten?” 

Samir zegt niet te weten wat hij verkeerd heeft gedaan. „Ga ik met gevaarlijke mensen om? Ik heb geen idee wie het zou kunnen zijn. Een vriend? Een kennis? Een familielid?” Hij heeft, naar eigen zeggen, nooit contact gehad met jihadisten of met terreurbeweging IS. „Als ik door IS zou worden benaderd, bel ik meteen de politie. Het is je plicht als moslim om een moord of aanslag te voorkomen. Als je niets doet, ben jij medeplichtig. Zo werkt dat in de islam.”

Samir bezoekt moskeeën die uiteenlopend publiek trekken, van gematigd tot zeer orthodox. „Zou de AIVD mij daarom gevaarlijk vinden?”, vraagt hij zich af.

Samir krijgt zelf geen inzage

Wanneer iemand niet door de screening komt, wordt daar meestal een reden bij gegeven, blijkt uit gerechtelijke uitspraken. Een screening kan bijvoorbeeld uitwijzen dat iemand een criminele partner heeft of een verzwegen strafblad. Dat iemand zoals in het geval van Samir wordt afgewezen wegens „bovengemiddelde kans” op benadering door een gevaarlijk persoon, wijkt daarvan af.

Samirs zaak lijkt het meest op die van een Schiphol-medewerker die in 2014 niet door de screening kwam. Er waren twijfels over zijn „loyaliteit aan de Nederlandse samenleving en de democratische rechtsorde”. Ook in dat geval bleef het onderliggende bewijs geheim, maar kon – net als bij Samirs zaak – wel worden ingezien door de rechter. Die concludeerde dat het intrekken van de VGB terecht was.

Dat de rechter de vertrouwelijke AIVD-rapportage mag inzien, garandeert volgens El Hannouche niet dat er een zorgvuldige afweging wordt gemaakt. Samir zelf krijgt namelijk geen inzage. „De rechter mag die geheime informatie dus niet toetsen bij hem. Stel dat hij in een afgeluisterd telefoongesprek iets heeft gezegd dat verkeerd is geïnterpreteerd. Dan moet hij dat kunnen uitleggen. Op deze manier verliest hij zijn baan, zonder dat hij de feiten kan controleren.”

El Hannouche trekt een vergelijking met het strafrecht: daar kan een verdachte niet worden veroordeeld enkel op basis van geheime informatie. Dit zou in het bestuursrecht ook zo moeten zijn, zegt hij. „Want het verliezen van een baan kan net zo erg zijn als een gevangenisstraf.”

Arrestatieteam

Samir werkt nu nog een maand voor een bakkerij, daarna moet hij iets anders vinden. Sinds hij is geweigerd voor Schiphol, kan hij zich moeilijk motiveren. „Alles is anders geworden. Ik sport niet meer, raak sneller geïrriteerd. De pret is er vanaf.”

Samir vreest dat hij ieder moment kan worden opgepakt. „Kennelijk zien ze mij als een gevaar, dus ik hou er elk moment rekening mee dat een arrestatieteam mij komt ophalen.”