Hoe je sjoemelzaad in het Pools vertaalt

Boek

Poolse journalist schreef boek over Nederlandse spermabank.

Poolse journalist Kamil Baluk, die ook Nederlands spreekt. Foto Agencja Gazeta

Een Poolse journalist las een bericht over gesjoemel met sperma in Nederlandse vruchtbaarheidsklinieken en wist direct: dit is een geweldig onderwerp voor een reportage. Het werd een boek: Wszystkie dzieci Louisa (‘Alle kinderen van Louis’). Kamil Baluk (spreek uit: Bawuk) vertelt er dezer dagen over in het ene na het andere Poolse praatprogramma.

De naam ‘Louis’ in de boektitel is een pseudoniem van een spermadonor. De man, met een Surinaamse vader, een Hollandse moeder en een autistische stoornis, heeft naar eigen zeggen tweehonderd kinderen verwekt, via verschillende Nederlandse fertiliteitsklinieken. Baluk: „Hij hield alles goed bij.”

Tijdens een studie in Vlaanderen werd Baluk fan van rapgroep De Jeugd van Tegenwoordig en besloot hij Nederlands te gaan studeren om zijn droom na te jagen: journalist worden die werkt in de traditie van de Poolse schrijver Ryszard Kapuscinski. Het boek van van Baluk krijgt lovende besprekingen. Een recensent schreef: „Ik ben nota bene geïnteresseerd geraakt in Nederlandse donorkinderen.”

Baluk sprak met tientallen betrokkenen, onder wie Jan Karbaat, de directeur van de spermabank in Barendrecht die onlangs op 89-jarige leeftijd overleed. Hij bleek sperma te mengen en wordt ervan verdacht dat van hemzelf te hebben gebruikt. Het woord ‘sjoemelzaad’ ontstond. Baluk vertaalde het met het Poolse neologisme ‘spermooszustwo’. Baluk: „Ik ben waarschijnlijk de laatste journalist die lang met Karbaat heeft gesproken. Hij was erg openhartig. Misschien omdat ik een Poolse journalist ben die een boek schreef, niet iemand die direct een stukje in de krant zet. En nee, ook tegen mij toonde hij zich niet schuldbewust. Eerder trots. Zijn kliniek heeft 6.000 gezinnen aan 10.000 kinderen geholpen.”

Ik hou van Polen

Het onderzoek leidde Baluk langs het Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum waar hij van de ene in de andere verbazing viel. „Neem het tv-programma Ik hou van Polen. Dat blijkt gemodelleerd naar Ik hou van Holland. Als Poolse nationalisten, die altijd klagen over de invloed van buitenlandse mediabedrijven, horen dat voor iedere uitzending van Ik hou van Polen geld naar Nederland gaat, worden ze gek van woede.” Op een serieuzer niveau leerde Baluk dat het moeilijk is te zeggen of een verschijnsel typerend is voor een tijd of een plaats. Neem de huidskleur van Louis. Het trof Baluk dat ouders geen probleem maakten van het ‘kleurtje’ van hun kind. Baluk: „Is dat typisch jaren zeventig? Of typisch Nederlands?” Of neem Karbaat. Nederland transformeerde zich in de jaren zeventig razendsnel van bijzonder conservatief tot progressief gidsland. Baluk: „Karbaat paste in die transformatie. Hij had de wind in de rug, zoals jullie dat noemen. Het was een man die een hekel had aan ‘regeltjes’, dat woord sprak hij met groot dedain uit. Later keerde deze houding zich tegen hem. Niet hij veranderde, maar de tijd.”

Tv speelde een belangrijke rol, aldus Baluk, in de verandering van denken over spermabanken. „Je moet eens weten hoeveel ouders door Spoorloos besloten hun kind te vertellen dat het verwekt is met zaad van een onbekende. Dat programma haalt levens overhoop.”

En zijn boek? „Anders dan bij jullie bestaat bij ons in Polen een taboe op het praten over spermadonaties. Wellicht daarom doen wij hier nog precies wat jullie deden: spermabanken garanderen donoren anonimiteit. Ik kies nergens partij, maar ik zou het mooi vinden als het boek bijdraagt aan een verandering in het denken bij ons. Nederland leert: dat anonieme leidt uiteindelijk tot problemen.”