Cultuur

Interview

Interview

Een vrouw probeert een wapen uit op een grote defensiebeurs in Saoedi-Arabië.

Foto: Mohammed Al Hwaity/Reuters

‘Trump ontdekt nu hoe lucratief wapenhandel is’

De Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk blijven maar wapens leveren aan Saoedi-Arabië. Onbegrijpelijk, vindt wapenhandelexpert Andrew Feinstein

De Amerikaanse president Donald Trump houdt zondag in Saoedi-Arabië een toespraak over de ‘vreedzame islam’. Maar wat er zaterdag gebeurde, is significanter: Trump en de Saoedische koning Salman tekenden een defensiecontract van 110 miljard dollar (98 miljard euro) voor Amerikaanse leveranties van wapens en militaire training aan de Saoediërs.

„Vergeet die speech”, zegt wapenhandelexpert Andrew Feinstein smalend. „Dit is Trumps eerste stop op zijn eerste buitenlandse reis. En wat doet hij? Wapens verkopen. Niets kenmerkt de relatie tussen de VS en Saoedi-Arabië zo als dat.”

De wapenhandelsketen tussen de twee landen neemt een groot deel in beslag van Feinsteins in 2011 verschenen boek The Shadow World, dat de mondiale wapenhandel in kaart brengt. „Ga ervan uit dat dit een soort open overeenkomst wordt”, zegt Feinstein over Trumps contract. „Voor leveranties van munitie om boven Jemen af te werpen, voor training, surveillancesystemen en gevechtsvliegtuigen. Trump geeft meteen aan dat hij breekt met de lijn van Obama, die in de laatste maanden van zijn ambtstermijn leveranties opschortte vanwege de Saoedische mensenrechtenschendingen in de oorlog met Jemen. Hij laat de Saoediërs zien dat hij aan hun kant staat als het gaat om hun aartsvijand Iran. En: Trump is een zakenman. Hij komt er nu achter hoe lucratief de wapenhandel is. Niet alleen is er altijd sprake van smeergeld, ook verzeker je je van campagnefondsen als je je weer verkiesbaar wilt stellen.”

Op een frisse middag is Feinstein, een even montere als cynische man, in het centrum van Utrecht. Eén dag is hij in Nederland, als gast van katholieke vredesbeweging Pax. Sinds er vorig jaar een documentaire is gemaakt naar zijn ruim 500 pagina dikke boek reist hij die film achterna.

De Saoedische wapenaankopen stegen afgelopen jaren sneller dan ooit. Waarom denkt het land al die wapens nodig te hebben?

„Saoedi-Arabië wil de Arabische regio domineren. Van oudsher koopt het veel wapens, en handelt erin om zo de machtsverhoudingen tussen andere landen in de regio te manipuleren. Maar nu is Saoedi-Arabië ook verwikkeld in conflicten, zoals in Jemen en in de coalitie die IS bombardeert. Het land wil nu zelfs zijn eigen wapenindustrie beginnen; waarschijnlijk zijn er in het contract dat Trump meeneemt voorwaarden ingebouwd voor het beginnen van plaatselijke productie. Bijkomend voordeel van al dat militair materieel en al die beveiligingsapparatuur: het houdt de Saoedische bevolking rustig.”

Feinstein werd geboren in Zuid-Afrika en begon zijn carrière als parlementariër voor het ANC, onder Mandela en later onder diens opvolger, Thabo Mbeki. Die besloot in 1999 voor circa 5 miljard dollar aan wapens aan te schaffen. Als parlementslid was het Feinsteins werk de deal te onderzoeken op smeergeld en omkoping. Toen de ANC-top hem sommeerde zijn onderzoek te staken, stapte hij op.

In 2011 publiceerde hij The Shadow World, inside the Global Arms Trade, zwartboek van een industrietak die gedijt bij oorlog en geweld, en volgens Feinstein debet is aan 40 procent van de handelsgerelateerde corruptie in de wereld.

Van The Shadow World is ook een documentaire gemaakt. Bekijk de trailer:

„Ik ontken niet dat landen een defensie nodig hebben” zegt hij. „Maar wapenfabrikanten hebben soms meer macht dan staten. De greep van wapenfabrikanten op legertop, geheime diensten en politici ondermijnt de rechtsstaat. Wapenhandel is dus niet alleen immoreel omdat wapens doden veroorzaken.”

Een belangrijke rol in Feinsteins boek is weggelegd voor prins Bandar bin Sultan, tussen 1983 en 2005 de Saoedische ambassadeur in de VS. Hij behartigde de Saoedische belangen bij vijf Amerikaanse presidenten – met George W. Bush was hij zo intiem dat deze hem Bandar Bush placht te noemen. Bandar zorgde er niet alleen voor dat de wapenleveranties naar zijn vaderland bleven komen, hij had ook grote invloed op de Amerikaanse Midden-Oostenpolitiek. Zo was hij betrokken bij het Iran-Contra-schandaal, en oefende hij druk uit op de Amerikaanse regering om de Iraakse leider Saddam Hoessein omver te werpen.

Onlangs werd de nieuwe Saoedische ambassadeur in Washington benoemd: prins Khaled bin Salman, een zoon van koning Salman. „Dit is voor de Saoediërs een heel belangrijke post. Die geef je aan naaste familie,” zegt Feinstein. (Ook aan Amerikaanse kant is de wapenhandel momenteel overigens een familiezaak. The New York Times beschreef hoe Trumps schoonzoon Jared Kushner Trumps wapendeal voorkookte en de baas van Lockheed Martin belde met de vraag of de prijs van een radar voor een luchtafweersysteem omlaag kon.)

Bandar heeft de toon gezet, zegt Feinstein bitter. „De vrije wereld, de VS en het VK voorop, bewapent non-stop een autocratisch land, waar vrouwen geen rechten hebben, dat een extreem strikte vorm van islam verspreidt, en dat jaarlijks meer mensen onthoofdt dan IS en Al-Qaeda bij elkaar. Hoe ver de versplintering en de verwoesting van het Midden-Oosten ook doorzet, hoe hevig het geweld ook oplaait en hoe groot de vluchtelingenstromen worden, er is geen enkele politieke wil dit te veranderen. De centrale spelers verdienen er te veel aan.”

Onder president Obama verslechterde de Amerikaanse relatie met Saoedi-Arabië door het nucleair akkoord met Iran. Was dat in uw ogen een vooruitgang?

Feinstein zucht diep. „Ik mis Obama. Ik mis het, dat de VS een volwassene als president hadden. En het nucleair akkoord met Iran is het enige goede nieuws uit de regio sinds jaren. De keerzijde van het akkoord kreeg helaas minder publiciteit: dat Obama, om Saoedi-Arabië kalm te houden, nog maar weer eens voor honderd miljard aan wapens leverde.”

Sowieso heeft Obama, „de man die aantrad met een handreiking naar het Midden-Oosten en een Nobelprijs voor de Vrede mocht ophalen”, „een verbijsterende hoeveelheid” wapens verkocht, zegt Feinstein. „En vlak de drones niet uit, waarmee Obama ruim vijfhonderd mensen liet doden. Het hele idee daarvan, dat Obama’s Witte Huis op dinsdag, tijdens de zogenoemde Terror Tuesday-meetings, mensen op een lijst aanwees op wie drones werden afgestuurd, maakt me misselijk.”

Zowel Bush als Obama als Trump beloofde minder bemoeienis met het Midden-Oosten. Alle drie werden er snel ingezogen. Waarom?

Wat gebeurt er nadat een president is gekozen? Vanaf de dag na zijn zege krijgt hij zijn dagelijkse veiligheidsbriefing. Obama zei dat hij zich daar wezenloos van schrok. De nog onervaren president wordt omzwermd door adviseurs van de Nationale Veiligheidsraad en zijn generaals, vaak mensen die in de defensie-industrie en gerelateerde denktanks hebben gewerkt, en daar weer naar teruggaan voor een goed pensioen. Alle presidenten worden dan snel veel havikachtiger.”

De omslag van isolationist naar aanvalsbereid is het grootst bij Trump.

„Trump is simpel beïnvloedbaar, prooi voor haviken en de wapenlobby’s achter die haviken. Hij lijkt tot alles in staat. Het zou me echt niets verbazen als hij Iran binnenvalt.”

In de VS is de wapenlobby veel minder omvangrijk dan de financiële lobby. Waarom acht u die toch zo machtig?

„In de VS is smeergeld tot op zekere hoogte legaal – ze noemen het daar campagnefinanciering. Afgaande op de gegevens over campagnedonaties kun je concluderen dat de financiële sector meer geeft. Maar ga ervan uit dat je de meeste gegevens over de bedragen die de wapenlobby schenkt niet ziet. Uit oogpunt van nationale veiligheid mag veel achter slot en grendel blijven.”

In 2014 is het Arms Trade Treaty gesloten: landen beloven geen wapens te verkopen aan mensenrechtenschenders. In een European Common Position belooft de EU globaal hetzelfde. Maken die verdragen verschil?

„Het ATT is op papier de gouden standaard. 91 landen hebben het getekend en geratificeerd, waaronder grote wapenproducenten als het VK en Frankrijk. De VS hebben getekend, niet geratificeerd. Maar iedereen licht er de hand mee. Het VK afficheert zich als een kampioen van het ATT. Toch blijft het wapens leveren aan Saoedi-Arabië, dat ze afwerpt op Jemen. En het vindt dat het daarop niet aangesproken mag worden omdat het ook hulp geeft aan Jemen. Die tandeloosheid is frustrerend, maar er is ook hoop. Er wordt nu meer, veel over wapenhandel gesproken dan vijf tot zes jaar geleden.”

Lees ook onze NRC checkt van een uitspraak van Amnesty International: ‘Wapenverkoop VS en VK aan Saoedi’s tien keer hoger dan hulp aan Jemen’ (en het is waar).”

U noemt Nederland een gunstige uitzondering als het gaat om het ATT.

„De beslissing van Nederland om de wapenverkoop aan Saoedi-Arabië op te schorten vanwege Jemen blijft uniek. Geen enkel ander Europees land deed dit. Dat een wapenhandelaar als Guus Kouwenhoven, die wapens naar Liberia bracht, hier onlangs is veroordeeld, is ook bijzonder. Maar Nederland voert erg weinig controle uit op wapentransporten die via Schiphol en Rotterdam binnen komen. Jullie blijven een belangrijke doorvoerhaven voor wapens – legaal en illegaal.”

U bent na zestien jaar ageren tegen wapenhandel nog niet moedeloos. Hoe houdt u het vol?

„Toen ik voor het eerst Zuid-Afrika uit moest omdat ik onder de apartheid niet in dienst wilde, keek ik vlak voor ik vertrok uit over Kaapstad. Als je me toen verteld had dat apartheid tot het verleden zou gaan behoren en Mandela president zou worden, had ik je nooit geloofd. Alles is mogelijk als de politieke wil er is, ook de wapenhandel terugdringen.”

Kijken: Hoe Saoedi-Arabië een loser werd in Syrië