‘Misschien ben ik gewoon een luie transgender’

Selm Wenselaers (34), geboren als jongen, wilde een meisje worden. Ze begon met een transitie, maar voltooide die niet. ‘Ik besefte dat andere mensen bepalen of ze me als man of als vrouw zien.’

Foto's Merlijn Doomernik

Lunchen met een hamburger of een salade? De in Amsterdam wonende Belg Selm Wenselaers (34) twijfelt. Vóór ze vrouwelijke hormonen begon te nemen zou ze hoogstwaarschijnlijk voor de eerste optie zijn gegaan. „Ik ben een fastfoodjunk.” Maar sinds ze oestrogeen neemt, kan dat niet meer. „Ik ben op m’n 29ste begonnen, sowieso een leeftijd dat je sneller aankomt. En testosteron jaagt je metabolisme aan. Toen dat wegviel, kwam ik tien kilo aan.”

Historicus, dramaturg en theaterprogrammeur Selm Wenselaers is een van de hoofdpersonen in Genderbende, de documentaire van Sophie Dros over vijf jonge mensen die zich man noch vrouw voelen, iets daartussenin. „Juridisch ben ik een man, hormonaal een vrouw en sociaal gezien…” Na een paar seconden volgt gedecideerd „Een vrouw.” Weer een pauze: „Of ook niet echt.”

Talloze termen zijn er voor mensen die zich qua lichamelijke kenmerken (sekse) en qua gevoel (gender) niet willen laten vastpinnen. „Genderqueer, genderneutraal, post-gender. Het past allemaal, behalve genderfluïde. Dat suggereert dat ik ’s ochtends beslis wat ik ben en dat dat door de dag heen verandert, inclusief outfits.”

Op de vraag met welk voornaamwoord Selm wil worden aangeduid, is het antwoord evenmin eenduidig. Uit een enquête van Transgender Netwerk Nederland kwam ‘hen’ als genderneutraal alternatief voor ‘hij’ of ‘zij’ het vaakst naar voren. Ook Selm experimenteert hiermee In overleg wordt besloten om in dit interview ‘zij’ aan te houden.

In de documentaire horen we haar arts vertellen dat het voor transgenders de laatste jaren gemakkelijker wordt om te kiezen voor een behandeling op maat; wel hormonen, maar geen geslachtsveranderende operatie bijvoorbeeld, zoals bij Selm.

De teaser van Genderbende.

Als kleine jongen droomde Selm Wenselaers ervan om op een dag wakker te worden als meisje. „Sinds de jaren 90 word je gebombardeerd met extreme voorbeelden; onopvallende jongen wordt prachtige zwaan. Je doet het met de rolmodellen die er zijn, met iemand als Kelly van der Veer dus.” Deze transgender werd bekend door realityprogramma Big Brother.

Rond haar 26ste vertelde Selm haar omgeving dat ze zich niet thuisvoelde in haar lichaam en de geslachtsrol die de maatschappij haar toebedeelde. Ze kreeg de diagnose ‘genderdysfoor’ (als je geslacht niet overeenkomt met hoe je je voelt). Ze begon aan een behandeltraject. „Je gaat door een tweede puberteit, maar dan leuker want je hebt zelf gekozen voor die hevige emoties door razende hormonen. En continu denk je dat je na die fase als een soort Disneyprinses zult herrijzen.” Naarmate het proces vorderde werd ze pragmatischer, vertelt ze terwijl ze begint aan haar salade met geitenkaas, met de extra spekjes die ze heeft gevraagd. De looks van een Disneyprinses lijkt Wenselaers niet meer te cultiveren, ze draagt androgyne kleding; houthakkershemd, skinny jeans, sneakers. „Ik besefte dat ik sommige dingen niet kan veranderen; mijn grote handen, mijn brede schouders. Sommige transgenders gaan overcompenseren, bijvoorbeeld met extreme make-up. Dat voelde niet als mijn pad.”

Tijdens haar transitie veranderde haar perspectief. „Ik dacht altijd dat ik zelf kon definiëren hoe mensen mij zouden zien. Maar ik werd me ervan bewust dat ik alleen een aanzetje kan geven. Mensen die de foto bij dit interview hebben bekeken, hebben allang beslist of ik man of vrouw ben. Ik kan eisen dat mensen mij op een bepaalde manier zien, maar dan lijkt het alsof ik afhankelijk ben van andermans goedkeuring, terwijl ik innerlijk in het reine ben. Het maakt me alleen maar kwetsbaar.

„Context helpt: als ik met mijn vrouwenvoetbalteam op het veld sta, gaat iedereen ervan uit dat ik een vrouw ben. Hoe meer ik mijn best doe, hoe slechter vaak het resultaat. Als ik een jurk aantrek voel ik me soms een monoliet, terwijl ik in vuile werkkleding soms meteen als vrouw wordt gepercipieerd. Het ontglipt mij de hele tijd. Het zou dus een heel frustrerende queeste kunnen zijn.

„Ik heb lange tijd met een stemcoach gewerkt aan een meer vrouwelijke stemhoogte en meer een vrouwelijke woordenschat; vrouwen gebruiken bijvoorbeeld meer verkleinwoorden. Maar steeds hyperbewust je eigen realiteit aanpassen en sturen is zo uitputtend. Het antwoord voor mij was dus loslaten. Misschien ben ik gewoon een luie transgender.”

Zou je, als je jonger met je behandeling zou zijn begonnen, dan wel voor een volledige transitie zijn gegaan?

„Op latere leeftijd is het veel moeilijker. Los van esthetische overwegingen zijn er factoren zoals relaties en werk, die zet je niet graag op het spel. Maar zelfs als je de transitie op hele jonge leeftijd doet, blijven er onoplosbare problemen, doordat je bijvoorbeeld geen kinderen kunt krijgen.”

Was het nemen van hormonen vooral belangrijk voor hoe de buitenwereld naar je keek?

„Ik had die hormonen nodig om mijn gevoel bevestigd te zien in de spiegel. Hoewel ik nog steeds schrik als ik mezelf nu naakt in de spiegel zie. Ik had alleen niet verwacht dat ze een veel grotere impact hadden op mijn innerlijk dan op mijn uiterlijk. Sinds ik oestrogeen neem, onderga ik mijn emoties meer. Ik heb soms het gevoel dat ik op een vlot op de oceaan zit. Voorheen kon ik gevoelens uitschakelen of negeren.”

Ik denk niet dat veel vrouwen dat zien als een voordeel.

„Het is inderdaad niet altijd handig. Maar toen testosteron nog mijn gevoelens bepaalde, had ik soms het gevoel alsof er een filter zat tussen de werkelijkheid en mijzelf. Ik ben blij dat de bandbreedte van mijn emoties nu groter is; ik voel zowel de euforie als de diepe melancholie beter. Het heeft me ook innerlijke rust gebracht. Voor ik vrouwelijke hormonen nam, had ik kleding heel erg nodig om mijn vrouwelijkheid te uiten.”

In de documentaire vertelt ze dat ze het de buitenwereld vaak te gemakkelijk maakt. „Ik heb de neiging om mensen op hun gemak stellen. Terwijl sommige andere transgenders veel meer positie innemen, de ander dwingen zich te verhouding tot jou.”

Word je dan nooit kwaad?

„Mounir Samuel schreef een hele goede column over full body-scans op luchthavens, zoals die van Schiphol. Vreemden kijken onder je kleding en je wordt verplicht jezelf te outen, dat is verschrikkelijk. In de VS moest ik ooit drie keer door zo’n scanner tot een beambte naar mij kwam en vroeg: ‘Mevrouw, hebt u een penis?’ Dat is een van de weinige momenten dat ik inwendig kook.

„Ik sta dubbel tegenover initiatieven die de zichtbaarheid van genderdiversiteit vergroten; aan de ene kant werk ik er heel graag aan mee. Ik ben te zien in een performancekunstwerk van Dries Verhoeven met een verentooi op en een nylonoutfit aan. Dat is veel extremer dan ik zelf ben, maar zijn werk confronteert mensen bewust met beelden die ze doorgaans niet tegenkomen. Aan de andere kant wil ik eigenlijk helemaal niet opvallen, althans niet hiermee.”

Staat er nog steeds ‘M’ in je paspoort?

„In België is het op dit moment nog niet mogelijk zelf het geslacht in je paspoort te kiezen. Maar wat er in mijn paspoort staat, gaat mensen eigenlijk niets aan, net zomin als wat er in mijn broek zit.”

Je bent historicus, richtte een historisch onderzoekbureau op, maar belandde uiteindelijk in de theaterwereld. Speelde je transitie een rol bij de keuze voor de culturele sector ?

„Het is inderdaad een relatief veilige wereld. En ik blijf ook – weer dat pragmatisme – vooral binnen de Amsterdamse bubbel. Toen ik als kind bezig was met mijn zoektocht, won Dana International het Songfestival. Ze zei ooit dat ze zich nooit als dokter staande had kunnen houden: wie wil er een transseksuele arts? Ik knipte het interview uit, plakte het in mijn ‘transgender plakboek’, maar het maakte mij tegelijk bang om stappen te zetten. Dat was ook een angst van mijn ouders; dat ik naar de rand van de maatschappij zou worden gedrukt.”

Hoe gingen je ouders verder om met je transitie?

„Zij staan er liefdevol tegenover, maar het is voor hen moeilijk. Mijn verhaal is niet meer zo gemakkelijk te begrijpen.”

Zijn liefdesrelaties problematisch?

„Ik heb het voordeel dat ik op vrouwen val; transvrouwen die een stabiele relatie willen met een man hebben het moeilijker, bijvoorbeeld doordat je geen kinderen kunt krijgen.

„Ik zat in een langdurige relatie toen ik besliste om te beginnen aan mijn transitie. Zij bleef mij zien als de man die ik niet meer was, mede daardoor hield die relatie geen stand. Daarna heb ik een jaar een relatie gehad met een vrouw die mij volledig als vrouw zag, maar die me bijvoorbeeld ook aanmoedigde om jurken te dragen. Ik had toen het gevoel dat ik van de ene kast in de andere dook. Nu heb ik een relatie met een heterovrouw die mij meer als een geheel ziet. Het voelt eindelijk in balans.”

De documentaire Genderbende wordt dinsdag 30 mei om 21.50 uur door BNNVARA uitgezonden op NPO3.