Controverse over menselijke botten in kunst Jan Fabre

Beenderen Oud werk van de Antwerpse kunstenaar Jan Fabre zorgt voor een nieuwe controverse. Hij verwerkte menselijke beenderen in zijn kunst. Belgische centra voor lichaamsdonatie worden gebeld door bezorgde mensen.

Kunstenaar Jan Fabre tijdens de opening van een tentoonstelling in de Hermitage in Sint Petersburg in 2016. Foto Anatoly Maltsev/EPA

Dat de Antwerpse kunstenaar Jan Fabre voor ophef kan zorgen, wisten ze in België al. In 2012 moest hij onderduiken na doodsbedreigingen. Op een video was toen te zien hoe katten in de lucht werden gegooid tijdens een performance in het stadhuis van Antwerpen. Een aantal katten kwam daarbij niet goed terecht. Op weer een andere tentoonstelling liet hij vogelspinnen over scheermesjes lopen.

Kunstwerk van Jan Fabre, ‘Het toekomstige hart van barmhartigheid voor mannen en vrouwen’, uit 2008. In de collectie van het Kröller-Müller Museum. Foto Kröller-Müller Museum

Nu is er weer controverse om zijn werk, al is het ditmaal in ieder geval niet om levende organismen: in kunstwerken van hem die tentoongesteld worden op de Biënnale in Venetië, sinds deze week van start, zitten menselijke beenderen. Ze zijn onder meer verwerkt in een kunstpenis en -vagina en in een boot. Het zijn botten van mensen die hun lichaam na hun dood hebben geschonken „aan de wetenschap en de kunst”, vertelde Fabre op de Vlaamse zender VTM. „Die snij ik allemaal in plakjes en daar maak ik dan een mozaïek van.”

De kunstwerken waar het om gaat zijn allemaal een aantal jaar oud (gemaakt rond 2008) en maken deel uit van de tentoonstelling Glass and bone sculptures die tijdens de Biënnale te zien is in het klooster San Gregorio in Venetië, waar nieuw en ouder werk uit de 40-jarige carrière van de kunstenaaar is verzameld.

Sinds zijn uitspraken bij VTM worden de centra voor lichaamsdonatie in Vlaanderen gebeld door mensen die ongerust zijn over wat er met hun lichaam gebeurt als ze het doneren aan de wetenschap. Hoort de kunst daar dan plotseling ook bij? Sommigen zouden aan het twijfelen zijn gebracht over hun wens om hun lichaam te doneren.


Twijfels

Alle universiteiten in Vlaanderen ontkennen lichamen aan Fabre te hebben gedoneerd toen hij dat verzocht. „Dit is totaal ongepast”, zegt professor Katharina D’Herde van de afdeling Anatomie van de Universiteit Gent tegen de Gazet van Antwerpen. „Ze hebben in hun testament laten opnemen dat ze hun lichaam willen schenken aan de wetenschap, niet om tot kunstwerk vermalen te worden.” De lichamen worden bijvoorbeeld wel gebruikt voor onderzoek doen of tijdens anatomielessen.

Een woordvoerder van Fabre heeft laten weten dat hij de botten heeft opgevraagd bij „universiteiten uit de hele wereld”. Volgens de medewerker waren er „tot eind jaren ’80 zelfs geen papieren voor nodig”. Vanaf de jaren ’90 had je volgens haar schriftelijke toestemming nodig van de personen die hun beenderen wilden schenken aan wetenschap en kunst. „Wij hebben hiervoor de nodige papieren, dit gebeurde op een legitieme manier.” Dat het legitiem is zou ook blijken uit het feit dat de kunstwerken internationaal kunnen reizen voor tentoonstellingen. De tentoonstelling in Venetië omvat volgens de woordvoerder kunstwerken met menselijke beenderen van begin jaren ’90 en vroeger.

Uit Nederland?

Uit Nederland zullen ze waarschijnlijk niet zijn gekomen. Aan de Rijksuniversiteit Groningen geeft de afdeling anatomie bij navraag aan dat de regels „verschillen per instituut”, maar daar altijd na gebruik gecremeerd worden. En ook aan het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam zullen ze lichamen „niet voor iets anders dan de wetenschap gebruiken”. Waar dat wel gebeurt, weten ze niet.

De populaire tentoonstelling Body Worlds van de Duitser Günther von Hagens, permanent te zien in Amsterdam, kwam ook onder de aandacht omdat er echte menselijke lichamen in zijn gebruikt. Alle donateurs daar hebben hun lichaam ter beschikking gesteld voor de ‘educatieve doeleinden’ van de tentoonstelling, laat de website weten.