De vijf plagen van de populairste partij

De VVD is geregeld in opspraak. Ook nu weer, tijdens de formatie.

Partijleider Mark Rutte tijdens de verkiezingsavond van de VVD na de Tweede Kamerverkiezingen van maart dit jaar. Foto Jerry Lampen/ANP

Een onbeduidend ‘tussencongres’ waar niets op het spel staat. Zo was de ledenbijeenkomst van de VVD bedoeld die deze vrijdag en zaterdag in Papendal plaatsvindt. Even terugblikken op de ondanks zetelverlies zeer geslaagde verkiezingscampagne, een opgewekte speech van Rutte, en passant het jaarverslag en de begroting goedkeuren, en dan aan de borrel. Maar het aftreden van partijvoorzitter Henry Keizer donderdag, de publicaties over zijn zakelijke doen en laten, de manier waarop de partijtop met die kwestie omging, en nieuws over de beperkte rapportage van partijfinanciering maken het opeens een belangrijk congres voor de interne dynamiek van de grootste partij. En dan is ook nog de eerste formatiepoging voor het kabinet-Rutte III mislukt. Wat zijn de vijf plagen van de VVD?

1. Integriteit

Toen Henry Keizer een maand geleden in opspraak kwam nadat was gebleken dat hij in 2012 zijn crematoriumbedrijf De Facultatieve had verworven voor een fractie van de miljoenen die het waard was, hadden VVD’ers allerlei excuses. Dat ze nu eenmaal een partij van vrije ondernemers zijn die soms de grens opzoeken. Dat Keizers handelen dateerde van voor hij in 2014 partijvoorzitter werd en niets met de VVD te maken had.

Bovendien moest de integriteitscommissie van de partij eerst nog maar oordelen of de berichtgeving, van onderzoekssite Follow the Money, wel klopt.

Feit blijft dat wederom een VVD’er negatief in het nieuws was die op z’n minst de schijn tegen had. Keizer had de transactie bovendien kunnen uitvoeren onder toeziend oog van partijgenoten, onder wie Loek Hermans die commissaris en lid was van De Facultatieve. Het bevestigt het beeld dat VVD’ers altijd net iets beter voor zichzelf zorgen dan voor hun kiezers.

Keizer wachtte het interne onderzoek niet af en stapte donderdag op. Maar ook zonder voorzitter in opspraak blijft de VVD de partij met de meeste en de ernstigste schandalen, blijkt uit de politieke integriteitsindex die Vrij Nederland elk jaar maakt.

2. Crisismanagement

VVD’ers in de Tweede Kamerfractie hebben zich op de vlakte gehouden over Keizers zakenleven. Kritiek klinkt er vooral op de wijze waarop hij en de rest van de partijtop met de ophef zijn omgegaan. Nadat het eerste verhaal over Keizer was verschenen, duurde het bijna een week voordat hij weerwoord bood. Bij dat ‘persgesprek’ werden specifieke journalisten geweerd. En Rutte bleef de voorzitter beschermen. De premier was „blij dat alle feiten op tafel zijn gelegd”, vond Keizers verdediging „adequaat” en wist „zeker” dat hij een integer man is. Alsof de VVD qua crisismanagement niets heeft geleerd na alle eerdere affaires. Denk aan Ruttes bagatelliseren van de dubieuze declaraties van oud-Kamerlid Mark Verheijen. Of de ‘bonnetjesaffaire’ die law and order-duo Ivo Opstelten en Fred Teeven tot aftreden dwong.

3. Partijfinanciering

De VVD schendt de Belastingwet, bleek deze week. Steunstichtingen van de partij, die een fiscaal aantrekkelijke status van Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI) hebben, moeten online een financiële verantwoording publiceren. In zeker vier gevallen gebeurde dat bij de VVD niet. Het probleem is niet uniek, ook andere partijen overtraden de belastingregels. De VVD krijgt, als ondernemerspartij, relatief veel donaties. In 2016 ontving het bijna twee miljoen euro aan schenkingen, tegenover ongeveer 2,5 ton bij het CDA.

Sinds 2013 moet de partij landelijke giften van meer dan 4.500 euro openbaar maken. Wie liever anoniem blijft, doneert dus aan een lokale afdeling of stichting. Juist die overtraden de transparantieregels.

4. Teruglopend ledental

De VVD mag in Kamerzetels dan de grootste partij zijn, qua leden staat zij op plek zes. Na CDA, PvdA, SGP en SP zouden ook D66 en GroenLinks dit jaar groter zijn geworden. Volgens de laatste cijfers heeft de VVD nog 26.497 leden, elk jaar vertrekken er zo’n 2.000. Op het hoogtepunt in 1982 had de partij er meer dan 100.000.


VVD’ers hebben daar geen verklaring voor, anders dan dat hun achterban uit ongebonden liberalen bestaat die liever een donatie doen om de club te steunen dan als lid inspraak afdwingen. Het slinkende ledental maakt de spoeling dun voor kandidaten voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2018. Bovendien is het gat groot tussen de kleine groep actieve leden die zich de komende dagen in Papendal over de koers van de partij zal uitspreken en de veel grotere VVD-stemmende achterban. Beide groepen moeten tevreden gehouden worden.

5. Moeizame formatie

Op basis van de verkiezingsuitslag van 15 maart lijkt een kabinet-Rutte III onvermijdelijk. Maar de eerste formatiepoging, met GroenLinks, is deze week gestrand.

Volg hier de laatste ontwikkelingen: in ons formatieblog

Wellicht tot opluchting van VVD-kiezers die niks van groen en links beleid moeten hebben, maar onder partijleden bleek daar bij een recente rondgang best steun voor. Voor de VVD is het belangrijk dat er snel een stabiel en populair kabinet komt, want dat kan bepalend zijn voor de uitslag van lokale verkiezingen van maart volgend jaar. Eén opsteker voor de VVD, in de –schaarse – peilingen is sinds de verkiezingen niets te merken van de rel rond de partijvoorzitter. De partij blijft het populairst.