Rijksmuseum koopt allereerste fotoboek

Fotografie

Voor 450.000 euro heeft het Rijksmuseum een fotoboek uit 1843 gekocht van Anna Atkins, de eerste vrouwelijke fotografe.

Afbeeldingen van zeewier in Photographs of British Algae van Anna Atkins. Beeld Rijksmuseum

Het allereerste fotoboek in de wereld. Vanaf 1843 in tien jaar tijd gemaakt door de eerste vrouwelijke fotograaf. Dat is de nieuwste aanwinst van het Rijksmuseum, dat deze donderdag de aankoop van Photographs of British Algae van Anna Atkins (1799-1871) bekendmaakt.

Atkins was een botanicus die besloot illustraties te maken bij een destijds net verschenen handboek van zeewieren. De auteur daarvan had uit tijdgebrek dat handboek niet geïllustreerd. Atkins besloot de eerste fotografische technieken aan te wenden om dat wel te doen.

Atkins gebruikte nog geen fotocamera, maar maakte zogeheten cyanotypieën. Ze legde het gedroogde zeewier op in water ondergedompeld papier en liet het zonlicht er vijf tot vijftien minuten op inwerken. Door gebruik van twee ijzerzouten in het water kreeg het papier een ‘Pruisisch blauwe’ kleur, waarop het wier na het drogen een witte afdruk achterliet. Deze blauwdruktechniek, die later vooral door architecten zou worden gebruikt, was in de tijd van Atkins de enige simpele manier van contactafdrukken maken, uitgevonden door Sir John Herschel. Atkins en haar man waren bevriend met Herschel en met fotografiepionier William Henry Fox Talbot van wie zij technieken leerde.

Atkins liet haar blad voor blad gemaakte afdrukken binden in een oplage van tussen de twintig en dertig boeken en gaf deze cadeau aan andere botanici. Volgens conservator fotografie Hans Rooseboom van het Rijks zijn er nog ongeveer twaalf exemplaren in goede staat bekend, die in bezit zijn van onder meer de British Library en de Royal Society in Londen en het Metropolitan Museum en de New York Public Library.

Elk exemplaar is uniek. Op de helblauwe pagina’s staan 307 afbeeldingen van wieren in allerlei vormen: streepjes, draden, vlekken of wolkachtige vormen. Woensdag toonde het Rijksmuseum het boek aan een groep journalisten. Zonder de labels met Latijnse namen van de wieren, zouden het ook abstracte werken van een hedendaags kunstenaar kunnen zijn. Het werk ligt volgens het Rijksmuseum dan ook op de grens van wetenschap en kunst. „Atkins had een wetenschappelijke benadering, maar inmiddels zien we de fotografische, visuele en estethische kwaliteiten van haar werk. Er zijn verschillende kunstenaars die deze techniek nu gebruiken”, aldus Rooseboom.

Alles over fotografie vind je voortaan op onze fotografiepagina In Beeld.

Het Rijksmuseum kocht begin dit jaar het boek, waar het jarenlang naar had gezocht, van de New Yorkse kunstenaar Michele Oka Doner. Hoe zij aan het werk is gekomen, weet het Rijks „nog niet”. De aanschaf van Photographs of British Algae kostte 450.000 euro, waarmee het de duurste aankoop op het gebied van fotografie is die het Rijks ooit heeft gedaan. De BankGiro Loterij, de familie Cordia en het Paul Huf Fonds maakten het mogelijk. Op de tentoonstelling New Realities. Fotografie in de 19de eeuw, die op 17 juni wordt geopend, zal het Rijks een hele zaal wijden aan het boek.