Formatieblog

Formatiebesprekingen gaan maandag verder

Automatische verversing

Schippers last 'moment van reflectie' in, hoopt dat partijen gaan bewegen

Foto ANP / Jerry Lampen

Informateur Edith Schippers heeft voor vrijdag geen gesprekken met de partijen ingepland om zo ruimte te maken voor "een moment van reflectie". Dat zei Schippers zojuist in een verklaring in de Oude Zaal van de Tweede Kamer. Schippers heeft bij haar gesprekken in deze nieuwe verkenningsronde, op woensdag en donderdag, geconstateerd dat voor alle denkbare varianten die nu op tafel kunnen komen (zoals VVD-CDA-D66-ChristenUnie, VVD-CDA-D66-SP en VVD-CDA-D66-PvdA) er bij één of meer partijen "onvoldoende steun" is om te gaan praten.

Schippers hoopt dat een aantal partijen het moment van reflectie vrijdag gebruikt "om zich intern te kunnen beraden en verandering in hun eigen positie" aan te brengen.

De formatie zit sinds donderdagavond in een impasse omdat D66 het nog altijd "onwenselijk" vindt om naast VVD en CDA te gaan praten met de ChristenUnie. De SP, een andere partij die VVD, CDA en D66 aan een meerderheid kan helpen, blijft weigeren om rond de tafel te gaan met de VVD, zoals het in de verkiezingscampagne ook heeft beloofd. De PvdA, de derde partij die het 'motorblok' aan een meerderheid zou kunnen helpen, vindt dat de drie partijen eerst opnieuw met GroenLinks om de tafel moeten en ziet voor zichzelf voorlopig geen rol weggelegd.

Formatiebesprekingen gaan maandag verder

In Den Haag wordt vrijdag niet verder gesproken over de vorming van een coalitie. Informateur Edith Schippers gaat maandag weer verder met haar werkzaamheden.

Na de geklapte formatiepoging van VVD, CDA, D66 en GroenLinks ontving ze de afgelopen dagen alle fractieleiders. Daaruit bleek dat een impasse in de formatie dreigt, schrijft politiek redacteur Thijs Niemantsverdriet. Om half elf geeft Schippers een verdere toelichting over de stand van zaken.

Roemer over samenwerken met VVD: het blijft nee

Foto ANP / Martijn Beekman

"Het is een nee, het was een nee en ga er maar van uit dat het een nee blijft." Aldus SP-leider Emile Roemer zojuist na zijn tweede gesprek met informateur Edith Schippers. Roemer was nogmaals door Schippers uitgenodigd omdat meerdere partijen hebben aangegeven dat zij graag zouden zien dat de SP om tafel gaat met VVD, CDA en D66, al was het maar voor een verkennend gesprek. Maar Roemer blijft de VVD uitsluiten als mogelijke coalitiepartner en weigert dus om zo'n gesprek aan te gaan.

Grote vraag is wat informateur Edith Schippers nu gaat doen, aangezien de impasse rond de formatie op deze manier in stand blijft.

Buma wil verkennend gesprek tussen VVD, CDA, D66 en SP

Nu D66-leider Pechtold donderdag heeft gezegd in deze fase van de formatie niet om tafel te willen met de ChristenUnie, "dreigt er een impasse te onstaan", zei CDA-leider Buma net na zijn tweede gesprek van deze verkenningsronde met informateur Schippers. "Steeds meer partijen zeggen dat ze niet mee willen doen, of in bepaalde samenstelling niet mee willen doen. Die impasse moet nu worden doorbroken."

Buma heeft aan Schippers voorgesteld dat VVD, CDA, D66 en de SP met elkaar een gesprek gaan voeren over of deze partijen met elkaar zouden kunnen gaan onderhandelen. De SP heeft steeds gezegd niet met de VVD te willen regeren en is daar de afgelopen dagen bij gebleven. SP-leider Roemer is straks om 20.00 uur bij Schippers op gesprek.

Buma vindt dat het tijd wordt dat partijen "ergens ja tegen zeggen". De centrumlinkse coalitie van zes partijen onder leiding van het CDA, de voorkeur van de SP, "bestaat alleen in het hoofd van Emile Roemer", aldus Buma.

Buma en Roemer ook langs voor tweede gesprek

D66 wil nog niet met de ChristenUnie, dus wat nu? Informateur Edith Schippers spreekt om 18.00 uur voor de tweede keer tijdens deze verkenningsronde met CDA-leider Sybrand Buma over een volgende stap in de formatie. Even later maakte maakte Schippers bekend ook SP-leider Emile Roemer donderdagavond te ontvangen voor een tweede gesprek, om 20.00 uur.

Pechtold volhardt: met ChristenUnie 'onwenselijk', 'weinig kans van slagen'

Foto ANP / Jerry Lampen

D66 is voorlopig nog niet bereid om te gaan onderhandelen met VVD, CDA en ChristenUnie. Dat bleek donderdag na een tweede gesprek van D66-leider Alexander Pechtold met informateur Edith Schippers. Pechtold heeft in dat gesprek herhaald dat hij samenwerking met de ChristenUnie "onwenselijk" vindt, vanwege de krappe meerderheid in beide Kamers en grote verschillen tussen zijn partij en de christelijke partij. Hij voegde daar in het gesprek met Schippers aan toe dat hij ook denkt dat onderhandelen met de ChristenUnie "weinig kans van slagen heeft".

Pechtold vindt het belangrijk dat partijen als de SP en PvdA nu gaan bewegen, die de twee opties voor een vierde coalitiepartner die D66 heeft neergelegd. Hij vindt dat deze partijen, die voorlopig weigeren aan de onderhandelingstafel te komen, "op z'n minst moeten opstaan voor verkennende gesprekken om te kijken wat mogelijk is".

Dat D66 wel met de ChristenUnie heeft samengewerkt in de 'constructieve oppositie' de afgelopen jaren, wil niet zeggen dat de twee partijen ook makkelijk een kabinet kunnen vormen, vindt hij. "Ik heb daar wel eens over gezegd: we onderhandelden daar over het kasboek, niet over de Bijbel."

Wat informateur Schippers nu gaat doen, is nog onduidelijk. Mogelijk nodigt zij een aantal partijleiders later donderdag opnieuw uit voor een gesprek.

Pechtold nogmaals langs bij Schippers

Nadat Denk-leider Tunahan Kuzu en SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij als laatste twee partijleiders op gesprek gingen bij informateur Edith Schippers, maakte de woordvoerder van Schippers bekend dat zij D66-leider Alexander Pechtold heeft uitgenodigd voor een tweede gesprek, om 15.00 uur. Dit is vermoedelijk om te informeren of Pechtold toch niet wil gaan onderhandelen met VVD, CDA en ChristenUnie. Pechtold noemde deze optie woensdag "onwenselijk", omdat de meerderheid met de ChristenUnie slechts één zetel is en er grote inhoudelijke verschillen zijn tussen D66 en de ChristenUnie.

De adviezen die Schippers woensdag en donderdag kreeg, geven de informateur vermoedelijk echter weinig andere opties dan te kijken naar een coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. Twee andere partijen die VVD, CDA en D66 aan een meerderheid kunnen helpen, de SP en de PvdA, gaven aan niet beschikbaar te zijn voor onderhandelingen. De SP sluit de VVD nog altijd uit als coalitiepartner, de PvdA vindt dat VVD, CDA, D66 en GroenLinks opnieuw met elkaar om tafel moeten om te pogen een kabinet te vormen.

Asscher: VVD, CDA, D66 en GroenLinks moeten opnieuw om tafel

PvdA-leider Lodewijk Asscher gaf informateur Schippers een advies dat ze nog niet had gekregen deze nieuwe verkenningsronde: hij vindt dat Schippers opnieuw om tafel moet met VVD, CDA, D66 en GroenLinks om "indringende gesprekken" te voeren. Asscher vindt dat gekeken moet worden of er toch niet "een serieuzere poging kan worden gedaan om alsnog de meest logische coalitie te vormen, in het landsbelang".

Asscher stelt dat in het Kamerdebat woensdag niet duidelijk is geworden waarom de poging tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks is mislukt. Hij zegt niet te kunnen controleren of de partijen goed genoeg hun best hebben gedaan en wil daarom een nieuwe poging door Schippers. "Zorg ervoor dat je echt zeker weet dat alles is geprobeerd", aldus Asscher.

De PvdA is voorlopig niet beschikbaar om aan te schuiven bij kabinetsonderhandelingen, maakte Asscher duidelijk. Verschillende partijen, waaronder de VVD, het CDA en D66, noemden de PvdA woensdag als potentiële vierde coalitiepartner. Maar de PvdA is niet bereid aan te schuiven omdat de vier partijen die de afgelopen weken hebben onderhandeld de plicht moeten voelen er met elkaar uit te komen, vindt Asscher. Daarnaast vindt hij zijn partij door de enorme verkiezingsnederlaag van 29 zetels voorlopig niet aan zet is.

50Plus bereid 'rol te spelen'

50Plus is "gaarne bereid een rol te spelen" in de zoektocht naar een nieuw kabinet. 50Plus-leider Henk Krol zei na zijn gesprek bij informateur Edith Schippers dat hij haar heeft geadviseerd te kijken naar een kabinet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie óf de Partij voor de Dieren. Beide partijen hebben vijf zetels in de Tweede Kamer, wat een krappe meerderheid van 76 zetels zou opleveren. Daarom wil Krol dat zo'n coalitie wordt aangevuld met een vijfde partij. "Een meerderheid van één zetel geeft in onze ogen niet de zekerheid van een stabiele coalitie."

Krol heeft "op voorhand geen bezwaar" tegen gesprekken met de SP of PvdA (die VVD, CDA en D66 ook aan een meerderheid kunnen helpen), maar constateert dat deze partijen "door hun blokkades zelf de deur dicht hebben gehouden". Krol wil daarom van Schippers weten of zij ook rekening houdt met de optie van een coalitie met meer dan vier partijen. "Met onze vier zetels in de Tweede Kamer en twee zetels in de Eerste Kamer is 50Plus gaarne bereid daarin een rol te spelen."

50Plus heeft wel een wensenlijstje als het zou mogen aanschuiven in de Stadhouderskamer. De partij "gaat uit van een regering die ook wil praten over het verlagen van de AOW-leeftijd, die het pensioenstelsel op fundamentele onderdelen wil behouden".

Segers legt besluit bij Pechtold

Foto ANP / Bart Maat

Zojuist kwam Gert-Jan Segers (ChristenUnie) naar buiten na zijn gesprek met informateur Edith Schippers (VVD). Hij herhaalde dat zijn partij bereid is te komen onderhandelen, "als er een uitnodiging komt." Segers heeft Schippers geadviseerd om een meerderheidskabinet te onderzoeken. De partijen die daar wat hem betreft voor in aanmerking komen, zijn VVD, CDA, D66, ChristenUnie, SP en PvdA. "Het is aan Schippers om bij deze partijen de politieke wil en mate van inhoudelijke overeenstemming te taxeren", aldus Segers.

Segers' advies is strategisch begrijpelijk. D66-leider Pechtold zei woensdagavond dat zijn partij een coalitie met de ChristenUnie "onwenselijk" vindt. SP en PvdA hebben in het debat over de mislukte formatie met GroenLinks opnieuw duidelijk gemaakt dat ze niet willen regeren: de SP heeft de VVD uitgesloten, de PvdA wil in de oppositie bijkomen van de enorme verkiezingsnederlaag. Dan blijft alleen de ChristenUnie over als vierde coalitiepartij naast VVD, CDA en D66. Zonder diens naam te noemen, legt Segers het besluit dus neer bij Pechtold: is D66 nou bereid om met de ChristenUnie te gaan praten, of niet? "De gesprekken moeten wel gedragen worden door de andere partijen."

Klaver: ChristenUnie nu meest logische optie

Foto ANP / Jerry Lampen

Nu de onderhandelingen tussen GroenLinks en VVD, CDA en D66 zijn mislukt, lijkt het GroenLinks-leider Jesse Klaver logisch dat partijen die "de minste blokkades opleggen" met elkaar gaan onderhandelen over een nieuw kabinet. Dat advies gaf Klaver donderdagochtend aan informateur Schippers. Dat VVD, CDA en D66 nu gaan praten met de ChristenUnie noemt Klaver "voor de hand liggend", maar ook onderhandelen met de SP als vierde partij vindt Klaver een optie (hoewel de SP tot nu toe weigert met de VVD om tafel te gaan). Een centrumlinkse coalitie van zes partijen onder leiding van het CDA, waar SP-leider Roemer voor pleit, vindt Klaver op dit moment "niet logisch".

Klaver erkende dat onderhandelingen met de ChristenUnie ook niet eenvoudig zullen worden omdat die partij qua migratie - waar de onderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks op klapten - behoorlijk dicht bij GroenLinks staat.

Klaver op meet-up: sommige zaken kun je niet uitruilen

Tijdens een zogeheten meet-up in het Paard van Troje in Den Haag gaf Jesse Klaver aan zijn aanhangers woensdagavond tekst en uitleg over het vastlopen van de formatiebesprekingen tussen zijn partij en VVD, CDA en D66. Hij zei in zijn toespraak dat er voor GroenLinks een grens overschreden werd op het thema migratie en dat de gesprekken daardoor mislukten. Hij gaf ook een indicatie van waarop het precies misging toen hij zei: "Het individuele recht op asiel moet gewaarborgd zijn. Wij sturen mensen die uit oorlog vluchten niet weg." Daarop volgde groot applaus van het publiek.

Twitter avatar PhilipDeWW Philip de WittWijnen Niet zo groot als Afas Live maar zaal stroomt ook na verkiezingen tamelijk vol voor @jesseklaver https://t.co/zprJiEERME

Klaver zei het te betreuren dat de onderhandelingen zijn mislukt omdat zijn partij "dolgraag" had willen regeren. "Als er ook maar een kleine mogelijkheid was om nu een kabinet te vormen, dan hadden we die gepakt. Maar die was er helaas niet. Veel dingen kun je uitruilen, maar sommige zaken niet."

Hoewel hij weinig over het verloop van de onderhandelingen kon zeggen, gaf Klaver aan dat GroenLinks bereid was om compromissen te sluiten op het gebied van klimaat en milieu. Daar gaat het GroenLinks om het einddoel, namelijk de afspraken uit het Parijs-akkoord. De partij had daarom best kunnen accepteren dat het systeem van rekeningrijden niet zou worden ingevoerd, zei Klaver.

Twitter avatar PhilipDeWW Philip de WittWijnen @jesseklaver klapt beetje uit de school van de formatie: @groenlinks was als concessie bereid rekeningrijden los te laten.

Klaver gaf ook alvast prijs wat hij informateur Schippers donderdag zal adviseren. GroenLinks wil nu dat onderzocht worden welke meerderheidskabinetten er mogelijk zijn, voorlopig zonder GroenLinks daarbij. "De formatie is nog lang niet klaar, maar of we meedoen of niet, we hebben invloed dan ooit. Onze beweging is groter dan ooit."

Roemer blijft erbij: wij gaan niet praten met de VVD

Foto ANP / Koen van Weel

Hoewel hij tijdens het Kamerdebat woensdagmiddag felle kritiek kreeg op zijn opstelling, blijft SP-leider Emile Roemer erbij dat zijn partij niet wil gaan onderhandelen met de VVD over een nieuw kabinet. Roemer erkende dat zijn partij en de VVD lokaal soms goed samenwerken, maar landelijk gaat het om "grote macro-economische onderwerpen" als zorg en inkomensbeleid. Daar liggen de standpunten "mijlenver uit elkaar", zei Roemer. Hij ziet zulke onderhandelingen mislukken, net zoals gebeurde bij de onderhandelingen van de afgelopen weken waarbij tegenpolen VVD en GroenLinks betrokken waren.

Verschillende partijen riepen de SP woensdag op de blokkade tegen de VVD te laten varen. D66 gaf aan liever met de SP of PvdA dan de ChristenUnie te regeren en CDA-leider Buma vindt het de verantwoordelijkheid van Roemer "om een keer geen nee te zeggen" en de optie voor gesprekken met de VVD open te laten. Roemer sluit dat dus nog altijd uit, maar benadrukt steeds dat hij wel met CDA en D66 zou willen praten over een centrumlinks kabinet onder leiding van Buma. Daarvoor zijn echter zes partijen nodig om tot een meerderheid te komen en daarom vindt het CDA dit geen realistische optie.

Schippers ontvangt woensdagavond nog fractievoorzitters Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) en Thierry Baudet (Forum voor Democratie). Donderdag zet ze dan haar verkenning voort. Ze ontvangt dan de rest van de fractievoorzitters in deze volgorde:

10.00 uur Jesse Klaver (GroenLinks)
10.45 uur Gert-Jan Segers (ChristenUnie)
11.30 uur Henk Krol (50Plus)
12.00 uur Lodewijk Asscher (PvdA)
13.00 uur Tunahan Kuzu (Denk)
14.00 uur Kees van der Staaij (SGP)

Pechtold (D66) wil SP of PvdA als vierde coalitiepartner, noemt ChristenUnie 'onwenselijk'

Foto ANP / Bart Maat

D66 wil dat informateur Edith Schippers nu kijkt naar mogelijkheden om een kabinet te vormen van VVD, CDA, D66 en een linkse partij: de SP of de PvdA. Dat zei partijleider Alexander Pechtold zojuist na zijn gesprek met Schippers. De "belangrijkste voorkeur" van Pechtold was een kabinet met de drie winnaars en grootste partij (VVD, CDA, D66 en GroenLinks), maar hij moet constateren dat dat "vooralsnog niet is gelukt". Nu GroenLinks is afgevallen sluit samenwerking met de SP of PvdA volgens Pechtold het beste aan bij de wens van D66 om een kabinet te vormen "dat links en rechts verbindt". Hij zei dat het hem logisch lijkt eerst te kijken naar samenwerking met de SP en daarna met de PvdA. Dat beide partijen hebben aangegeven weinig te zien in deze opties op dit moment, weet Pechtold, maar hij hoopt dat ze nog van mening veranderen in het gesprek met Schippers.

De optie van de ChristenUnie als vierde partij, zoals VVD en CDA waarschijnlijk het liefst zien, noemt Pechtold "onwenselijk". Hij vindt zo'n kabinet niet stabiel omdat deze vier partijen maar een meerderheid van één zetel hebben in zowel Tweede als Eerste Kamer. Ook benadrukte hij de grote inhoudelijke meningsverschillen tussen D66 en de ChristenUnie, bijvoorbeeld op het gebied van medisch-ethische kwesties.

Ook Buma (CDA) spreekt geen voorkeur uit

CDA-leider Sybrand Buma, die zojuist als derde fractievoorzitter bij informateur Edith Schippers op bezoek was, heeft geen voorkeur uitgesproken voor een coalitie die nu onderzocht moet worden. Net als VVD-leider Rutte heeft hij geadviseerd een coalitie te onderzoeken die kan rekenen op een meerderheid in beide Kamers, het liefst met vier partijen.

Buma erkent net als Rutte dat VVD, CDA en D66 nu verder kunnen praten met de ChristenUnie, de SP of de PvdA. Het is Buma in het Kamerdebat woensdag opgevallen dat sommige partijen hebben uitgesloten dat ze in bepaalde coalities willen stappen, daarbij doelend op de blokkade die de SP voor gesprekken met de VVD opwerpt. Buma vindt dat informateur Schippers aan SP-leider Roemer moet vragen of hij die blokkade daadwerkelijk handhaaft. De CDA-leider vindt het de verantwoordelijkheid van Roemer "om een keer geen nee te zeggen". Buma: "Voorkeursvarianten bestaan wat mij betreft niet, Nederland heeft een regering nodig."

Een voorwaarde van Buma voor nieuwe gesprekken met een vierde partij is dat de vier partijen die aan tafel gaan "echt het geevoel hebben dat ze eruit willen komen".

Foto ANP / Bart Maat

Rutte spreekt geen voorkeur uit bij Schippers

VVD-leider Mark Rutte mocht zojuist als eerste langskomen bij informateur Edith Schippers in de nieuwe verkenningsronde voor een nieuw kabinet. Rutte heeft namens de VVD laten weten dat zijn voorkeur nog altijd uitgaat naar een vierpartijenkabinet dat kan rekenen op een meerderheid in beide Kamers. Nu VVD, CDA en D66 er niet in zijn geslaagd met GroenLinks een kabinet te vormen, zijn er volgens Rutte drie opties: onderhandelen met de ChristenUnie, de PvdA of de SP.

Rutte heeft deze varianten bij Schippers op tafel gelegd "zonder hele zware voorkeuren uit te spreken", zei hij na het gesprek. Als officiële reden gaf Rutte aan dat de VVD bescheidenheid past. "Wij zijn weliswaar de grootste partij, maar ook weer niet zo groot. Wij worden geacht een beetje bescheiden te zijn."

De SP heeft steeds aangegeven, ook woensdag in het Kamerdebat, niet met de VVD te willen regeren. Maar Rutte noemt de SP "een serieuze partij" en zegt de informateur de kans te willen geven ook deze optie onderzoeken. De PvdA, die een historische nederlaag leed bij de verkiezingen, heeft ook gezegd voorlopig niet te willen aanschuiven.

Dus lijkt de optie met de ChristenUnie de meest logische, hoewel deze combinatie maar een nipte meerderheid van één zetel heeft in zowel Tweede als Eerste Kamer. Rutte erkende dat deze variant "krap" is, maar zei ook dat zijn eerste twee kabinetten de afgelopen jaren prima met wisselende meerderheden en steun van de oppositie hebben kunnen werken.

PVV-leider Geert Wilders mocht als tweede bij Schippers langs. Hij vindt dat de PVV aan de onderhandelingstafel moet aanschuiven, maar bijna alle andere partijen sluiten zijn partij uit. Wilders benadrukte dat hij geen blokkades opwerpt, maar dat zijn voorkeur uitgaat naar een regering met VVD, CDA, 50Plus, SGP en het Forum voor Democratie. "Het zou slecht zijn als opnieuw de tweede partij van Nederland niet mag aanschuiven."

Schippers voert woensdag zes gesprekken

Edith Schippers, die woensdag opnieuw werd aangewezen als informateur, ontvangt woensdagmiddag en -avond al opnieuw een aantal fractievoorzitters in het kader van een nieuw "verkennend onderzoek". VVD-leider Mark Rutte komt om 16.00 uur al langs, waarna in de loop van de dag Geert Wilders (PVV), Sybrand Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66), Emile Roemer (SP) en Thierry Baudet (Forum voor Democratie) nog volgen. Hieronder de exacte tijden van ontvangst:

16.00 uur Mark Rutte
16.45 uur Geert Wilders
17.30 uur Sybrand Buma
18.30 uur Alexander Pechtold
19.15 uur Emile Roemer
21.30 uur Thierry Baudet

Later wordt bekend wanneer Schippers de andere fractievoorzitters op donderdag ontvangt.

Schippers opnieuw aangewezen als informateur

De Tweede Kamer heeft, op verzoek van VVD-leider Rutte, Edith Schippers opnieuw aangewezen als informateur. Schippers gaat vermoedelijk donderdag met de fractievoorzitters om tafel voor een nieuwe verkenningsronde over welke mogelijkheden zij zien om een kabinet te vormen.

De officiële opdracht die Schippers krijgt is om "op korte termijn de mogelijkheden te verkennen die er op dit moment zijn voor de vorming van een kabinet dat kan rekenen op een vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal en daarbij aan te geven op welke wijze dit tot stand kan komen en hierover verslag uit te brengen aan de Kamer".

Rutte vraagt Kamer Schippers opnieuw te benoemen tot informateur

VVD-leider Mark Rutte diende zojuist in zijn tweede termijn een motie in waarin hij de Tweede Kamer vraagt om informateur Edith Schippers opnieuw te benoemen als informateur. De Kamer zal straks over deze motie stemmen. Schippers gaf zojuist aan dat het haar goed leek dat een nieuwe informateur nog deze week een verkenningsronde houdt over welke mogelijkheden er nu zijn om een coalitie te vormen.

Foto ANP / Robin van Lonkhuijsen

Informateur Edith Schippers verdedigde daarvoor de door haar gekozen aanpak van de afgelopen weken. Volgens Schippers was het nodig dat VVD, CDA, D66 en GroenLinks eerst met elkaar probeerden tot een gezamenlijke visie op Nederland te komen. De politieke meningsverschillen tussen de partijen waren immers groot. De kritiek dat de onderhandelingen te lang duurden wuifde Schippers weg. "Het wegmoffelen van meningsverschillen kost tijd, in mijn ogen is dat goed bestede tijd."

Schippers zei dat van het begin af aan duidelijk was dat de formatiepoging tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks een "complexe opdracht" was. Op het thema van migratie, waar de poging op strandde, waren de verschillen "veel kleiner dan door velen gedacht, maar het laatste stukje bleek echt een brug te ver", zei Schippers. De informateur wilde, net als de vier onderhandelende partijen eerder in het debat, niet in detail treden over waarop het precies misliep. Ze zei wel dat over de laatste paar cruciale punten "lang en meermaals" gesproken is, maar "uiteindelijk bleek er geen ruimte meer te zijn om deze verschillen op te lossen".

SGP: niet zo klagen over formatie

SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij citeerde in zijn bijdrage parlementair historicus Carla van Baalen, die eens zei dat "klagen over kabinetsformaties net zo Nederlands is als klagen over het weer." Ook in dit debat had Van der Staaij veel geklaag gehoord, maar de SGP-leider wil daar geen geklaag aan toevoegen. Hij heeft "veel begrip" dat de onderhandelingen spaak zijn gelopen tussen de vier partijen, die volgens de SGP inderdaad te ver uit elkaar liggen om tot goede compromissen te komen.

Dat de vier partijen niet ruziënd uit elkaar zijn gegaan vindt Van der Staaij winst en een bewijs "dat je op een fatsoenlijke manier stevig van mening kan verschillen". Voor het vervolg van de formatie vindt de SGP het ontbreken van een ruime meerderheid geen probleem. Hij lijkt te hinten op een kabinet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie (76 zetels), met eventuele gedoogsteun van zijn SGP. Dat is bij de eerste twee kabinetten Rutte goed bevallen, vindt Van der Staaij.

ChristenUnie: is alles op alles gezet?

Het debat over de formatie is hervat. Voor de ChristenUnie zijn er twee grote vragen, zegt fractieleider Gert-Jan Segers. "Is bij deze poging alles op alles gezet?" En: "Is dit het definitieve einde of zien partijen nog mogelijkheden er later uit te komen?" Voor de ChristenUnie zijn die vragen van belang omdat de partij geen 'pauzenummer' wil zijn tussen en eerste en eventuele tweede poging van VVD, CDA, D66 en GroenLinks. Segers is benieuwd wat de formulering in Schippers' eindverslag betekent dat voortzetting van de gesprekken van de vier "in deze omstandigheden zinvol noch geboden" zijn.

Segers hoopt van informateur Schippers in het debat nog meer te horen over waarom het stukliep tussen de vier partijen. "Om te weten wat de volgende stap is moeten we eerst weten waar en hoe het is misgegaan", aldus Segers. Hij wil onder meer weten op welke deelonderwerpen de partijen het niet eens konden worden.

Het vervolg van deze formatie "lijkt niet eenvoudig", zegt Segers. Hij noemde de wensen van partijen over de grootte van meerderheden en ook de blokkades die partijen onderling hebben opgeworpen. Of de ChristenUnie aan de onderhandelingstafel wil aanschuiven, zei Segers nog niet expliciet. Hij adviseert een informateur aan te stellen die een nieuwe verkenningsronde over de mogelijkheden houdt.

Asscher: was dit serieuze poging of toneelstuk?

PvdA-leider Lodewijk Asscher vraagt zich in zijn bijdrage of we de afgelopen weken hebben zitten kijken naar "een serieuze poging of een toneelstuk?" Asscher weet het nog niet, zegt hij, omdat VVD, CDA, D66 en GroenLinks ervoor hebben gekozen om zo min mogelijk te vertellen over waarom het precies mis ging. De PvdA-leider snapt dat de partijen niet in detail kunnen treden, maar "wat hier gebeurt is het andere uiterste, bijna zelfgenoegzaamheid", aldus Asscher.

De onduidelijkheid over waarom het precies misging legt volgens de PvdA-leider "een vrij zware hypotheek op de volgende fase van de formatie". Hij vraagt informateur Schippers iets meer informatie te geven over de breuk op migratie, zodat andere partijen kunnen oordelen of het zin heeft om aan de onderhandelingstafel aan te schuiven.

Op een vraag van Denk-leider Kuzu zegt Asscher dat de PvdA in deze context "zeker niet" zal aanschuiven bij VVD, CDA en D66 om die partijen aan een meerderheid te helpen. "We zullen eerst moeten weten waarom deze logische variant het niet is geworden".

Na de inbreng van Asscher werd het debat geschorst tot 13.30 uur.

Foto ANP / Bart Maat

SP blijft VVD uitsluiten als coalitiepartner, tot onbegrip van de anderen

De SP blijft de VVD uitsluiten als coalitiepartner, zei SP-leider Emile Roemer zojuist op een vraag van CDA-leider Sybrand Buma. Nu GroenLinks voorlopig lijkt afgevallen, zou naast ChristenUnie of de PvdA ook de SP het 'motorblok' van VVD, CDA en D66 aan een meerderheid in beide Kamers kunnen helpen. Buma vindt dat de SP niet langs de zijlijn moet blijven staan en zich een serieuze onderhandelingspartner moet tonen.

Roemer denkt dat onderhandelen met de VVD voor zijn partij zinloos is vanwege "onoverbrugbare verschillen" tussen SP en de liberalen. De SP-leider herhaalt zijn pleidooi voor een centrumlinks kabinet onder leiding van het CDA en vijf andere partijen, waaronder de SP. Buma zegt dat hij "zeer vereerd is dat dhr. Roemer onder mijn leiding een kabinet wil vormen", maar hij vindt deze optie totaal niet realistisch en niet uit te leggen aan de kiezer, omdat de VVD met afstand de grootste partij is geworden.

Buma en ook D66-leider Pechtold vinden de houding van Roemer ten opzichte van de VVD te star. Hij zou het formatieproces met zijn blokkade onnodig bemoeilijken. Roemer is het met zijn collega's eens dat alle partijen water bij de wijn moeten doen, "maar die wijn moet wel te drinken blijven", zegt de SP-leider.

Pechtold verwijt Roemer dat de SP nooit z'n best heeft gedaan om contacten met andere partijleiders te leggen over zijn voorkeurscoalitie over centrumlinks. Hij daagt Roemer uit zijn blokkade van de VVD te laten varen, dan is D66 bereid over centrumlinks na te denken, zegt hij. "Gaat u toekijken of maak je je handen vuil?", aldus Pechtold. Roemer blijft echter vasthouden aan het uitsluiten van de VVD. Hij wil "geen bijwagen worden in de rechtse polonaise".

Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Pechtold tegen Roemer: ik wil nadenken over Rode Hoed-variant, op voorwaarde dat SP blokkade van de VVD opheft. #formatiedebat

Klaver: opnieuw met VVD, CDA en D66 wordt heel lastig

GroenLinks-leider Jesse Klaver is teleurgesteld over het stranden van de formatiepoging van zijn partij met VVD, CDA en D66. Hij was "heel sceptisch" toen de onderhandelingen begonnen, maar "uiteindelijk groeide het vertrouwen", zegt Klaver. Toch hebben de partijen "helaas" moeten concluderen dat het er niet in zat.

SP-leider Emile Roemer wilde van Klaver weten of hij een nieuwe poging met deze vier partijen ziet zitten. Klaver denkt "dat dat heel lastig wordt". Het vastlopen van de onderhandelingen "was een punt, geen komma", aldus Klaver. "We zijn gebroken op een inhoudelijk punt." Klaver sluit niet uit dat GroenLinks aanschuift bij de onderhandelingen over een nieuw kabinet in andere samenstelling.

Klaver wil niet veel kwijt over waar het op misliep op het onderwerp migratie. PvdA-leider Asscher vroeg hem toe te lichten wat de "principiële ondergrens" was die voor GroenLinks bereikt was waardoor de onderhandelingen stukliepen, maar Klaver wil dit niet verder toelichten.

Foto ANP / Bart Maat

Pechtold sluit nieuwe poging tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks niet uit

Tot "grote teleurstelling" van D66 zijn de gesprekken tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks vastgelopen. Er is volgens D66-leider Alexander Pechtold "stevig onderhandeld op basis van vertrouwen en respect voor elkaars opvattingen". De verschillen bleken uiteindelijk "te groot om nu te overbruggen", zegt Pechtold. "Maar de inzet en politieke wil waren er ook." Omdat dit voor D66 "een zeer gewenst kabinet" was, sluit Pechtold een nieuwe poging tussen deze vier partijen niet uit. Hij zegt dat er "altijd ruimte moet zijn om elkaar, in welke vorm dan ook, weer tegen te komen".

D66 adviseert nu een informateur van de VVD aan te stellen die de mogelijkheden onderzoekt voor een meerderheidskabinet dat "links en rechts verbindt". Pechtold voegt toe dat de informateur ook moet "inventariseren of eerder opgeworpen blokkades nog steeds gelden". Hij lijkt daarbij in elk geval te doelen op het uitsluiten van de VVD door de SP, maar gedacht kan ook worden aan de blokkade van de PVV door VVD, CDA en eigenlijk alle andere partijen in de Tweede Kamer.

Buma: lijmpoging met GroenLinks niet realistisch

CDA-leider Sybrand Buma vindt het mislukken van de besprekingen tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks "teleurstellend", herhaalt hij in het debat. De vier partijen hebben "onderhandeld met respect en wederzijds vertrouwen", zegt Buma.

Buma hoopt dat er nu een stabiel kabinet kan worden gevormd met een meerderheid in zowel Tweede als Eerste Kamer. Dat zal een andere samenstelling van partijen moeten zijn, zegt Buma, want een lijmpoging met VVD, CDA, D66 en GroenLinks "is niet realistisch". Hij ziet een nieuwe poging met deze partijen "niet meer lukken".

Dat een onderhandelingsronde met bijvoorbeeld de ChristenUnie nu een 'pauzenummer' zou zijn voorafgaand aan een nieuwe poging met VVD, CDA, D66 en GroenLinks, verwerpt Buma. Als een CDA bij een nieuwe onderhandelingsronde betrokken wordt, is dat absoluut om er met die partijen uit te komen, bezweert de CDA-leider.

Wilders: geef de tweede partij van Nederland een kans

PVV-leider Wilders noemt het mislukken van de formatiebesprekingen tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks "een zegen voor ons land". Wilders vindt het wel "ongelofelijk" dat de vier partijen 62 dagen nodig hadden om te constateren dat de verschillen op het gebied van migratie te groot zijn. Wilders spreekt van "twee maanden weggegooide tijd".

Wilders denkt dat het inruilen van GroenLinks voor de ChristenUnie, SP of PvdA niets oplost als het gaat om verschillen rond migratie. "Deze partijen willen allemaal eerder een ruimer dan een striker immigratiebeleid." De PVV is opgericht om het immigratiebeleid strenger te krijgen, zegt Wilders. Hij roept VVD en CDA opnieuw op om toch met zijn partij om tafel te gaan. Als deze partijen dat niet willen, is dat een belediging voor 1,5 miljoen kiezers, zegt Wilders. "Geef de tweede partij van Nederland de kans die ze verdient."

Segers vraagt Rutte: hoe definitief is breuk met GroenLinks?

ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers, van wie door Rutte wellicht gehoopt wordt dat hij nu aan tafel gaat met zijn partij en CDA en D66, wil van Rutte weten of hij echt niet opnieuw gaat onderhandelen met GroenLinks. Van de ChristenUnie is bekend dat de partij vreest in een nieuwe formatieronde een 'pauzenummer' te worden en dat VVD, CDA, D66 en GroenLinks daarna opnieuw om tafel gaan. Segers wil daarom van Rutte weten of de omstandigheden zo kunnen veranderen dat hij een nieuwe poging met de drie genoemde partijen doet.

Rutte herhaalt wat hij eerder in het debat zei: hij ziet een herleving van de gesprekken "absoluut niet gebeuren". Onze politiek redacteur Thijs Niemantsverdriet hoort iets anders in die woorden:

Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Wat Rutte zegt: "Ik verwacht ab-so-luut niet dat er nog een kabinet komt met GL."
Wat Rutte bedoelt: "Die kans bestaat zeker nog."
#formatie

Rutte: ik verwacht geen nieuwe poging met GroenLinks

Asscher wil van Rutte weten of hij uitsluit dat de VVD later in deze formatie opnieuw met CDA, D66 en GroenLinks om tafel gaat. De VVD-leider zegt daarop dat hij de onderhandelingen vastliepen op een "groot en belangrijk onderwerp" en daarom ziet hij niet in "hoe deze poging kan herleven en ik verwacht dat dan ook niet".

De PvdA-leider vindt dit te vaag en concludeert dat Rutte een kabinet met GroenLinks nog als optie openhoudt. "Een formatiepoging moet worden afgesloten en dat gebeurt hier niet." Rutte zegt uit principe geen enkele partij uit te sluiten, maar herhaalt dat hij het "absoluut niet" ziet gebeuren dat de VVD met GroenLinks in een kabinet stapt.

Foto ANP / Bart Maat

Asscher vraagt Rutte: hoe ging het mis op migratie?

PvdA-leider Asscher wil van Rutte weten waar het op het thema migratie tussen de vier partijen precies is misgegaan de afgelopen week. Asscher zegt dit te moeten weten om goed advies te kunnen geven voor een volgende stap in deze formatie.

Rutte zegt dat hij niet kan ingaan op deze vraag omdat die de vertrouwelijkheid van de coalitieonderhandelingen zou raken. En dat zou schadelijk zijn voor de kansen voor het slagen van een nieuwe ronde onderhandelingen, denkt Rutte. "In de Nederlandse politieke verhoudingen is dit type vraag onmogelijk te beantwoorden."

Rutte: onderhandelende partijen hebben geprobeerd bruggen te slaan

Als eerste mocht VVD-leider Mark Rutte, de fractievoorzitter van de grootste partij, het woord voeren. Hij bedankte zijn medeonderhandelaars van CDA, D66 en GroenLinks "voor de afgelopen periode en de intensieve discussies die we hebben gevoerd". Rutte herhaalde dat voor de VVD deze combinatie nooit de eerste voorkeur was, maar dat de combinatie serieus is onderzocht en geprobeerd. "Alle partijen hebben geprobeerd bruggen te slaan, maar we moeten ook vaststellen dat dit helaas niet is gelukt."

Rutte steunt zoals verwacht het advies van Schippers om een nieuwe informateur te benoemen die een nieuwe verkenningsronde met alle partijen gaat houden.

PVV-leider Wilders vraagt Rutte met welke partijen hij denkt wel een streng immigratiebeleid te kunnen voeren, nu dat met GroenLinks niet bleek te lukken. Op de subtiele hint naar samenwerking met de PVV gaat Rutte niet in. Hij herhaalt dat de partij van Wilders zich eerder voor de VVD geen betrouwbare partner heeft getoond.

Kamer in debat met Schippers: waar ging het mis en hoe nu verder?

De fractievoorzitters gaan vanaf 10.45 uur in debat met informateur Edith Schippers over haar eindverslag van de mislukte formatiepoging tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks. Ze zal naar verwachting veel vragen krijgen over het proces van de afgelopen weken (de partijen zaten bijna zeven weken om tafel), waar het inhoudelijk precies mis ging en wat Schippers' rol was in het geheel en bij de breuk. Een aantal partijen, de ChristenUnie voorop, wil ook weten hoe definitief de breuk tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks nu is.

De Kamer spreekt daarnaast over de volgende stap in de formatie. Schippers adviseert in haar eindverslag om een nieuwe informateur te benoemen die in verkennende gesprekken moet gaan kijken welke mogelijkheden er voor het vormen van een coalitie er nu zijn.

Foto ANP