Recensie

Nieuwe lichting De Ateliers maakt vooral dystopisch werk

Beeldende kunst Tien jonge kunstenaars nemen afscheid van hun werkperiode bij De Ateliers. Hun werk is opvallend gelijkvormig, de thematiek vaak dystopisch.

Johannes Büttner (Duitsland) toont een soort woestijnlandschap na de kernbom, met flarden van tenten en scheefhangende taarten. Foto De Ateliers

Kent u het al? Het begrip ‘deep state’? Het wordt gebruikt om de vermeende schaduwregeringen van Rusland, Turkije, Amerika aan te duiden. Deep state is een staat binnen een staat, een ruimte waar werkelijkheid en fictie in elkaar overlopen, een bron van samenzweringstheorieën over mensen die ergens onzichtbaar achter onze rug of boven onze hoofden aan alle touwtjes trekken. Naast die deep state is er ook een deep internet, waar alles wat het daglicht niet kan velen glorieert.

Geen begrip zo toepasselijk voor kunst als deep state. Dit is althans de mening van gastcuratoren en kunstenaars Lara Almarcegui en Martijn Hendriks. Zij stelden onder die noemer de afstudeertentoonstelling samen, waarmee tien jonge internationale kunstenaars afscheid nemen van hun twee jaar durende werkperiode aan De Ateliers in Amsterdam. Gisteravond opende die tentoonstelling onder grote belangstelling en inderdaad: elk atelier – voor de duur van de tentoonstelling schoongemaakt en ingericht als museale ruimte – is op te vatten als een deep state. De werkplaats is namelijk een plek waar de kunstenaar een alternatieve werkelijkheid schept die beantwoordt aan eigen wetten, een eigen taal spreekt en als het goed is beelden oplevert die nieuw zijn, anders, raadselachtig. Wij als toeschouwer kunnen alleen maar proberen er deel van te worden.

Ruimtevullende presentaties

Philipp Gufler, Quilt #01 (Hubert Fichte), 2013. Zeefdruk op doek, 90 x 180 cm. Foto De Ateliers

Er is veel opvallends aan deze editie. Om te beginnen is het werk van de afzwaaiende deelnemers behoorlijk gelijkvormig, zeker in vergelijking tot de uitstekende editie van vorig jaar. Die gelijkvormigheid strekt zich niet alleen uit tot de manier van werken, maar ook tot de thematiek. Er zijn veel ruimtevullende presentaties met abstracte beelden die vaak zijn samengesteld uit (delen van) bestaande voorwerpen. Verroeste verwarmingselementen overgoten met gesmolten kunststof, rafelige stukken beton van straat (een mooi gruizige presentatie van de Spaanse June Crespo), steigermateriaal, metalen buizen, tubes en opnieuw beton (een opstelling van de Poolse Inga Danysz) – veel is heel esthetisch opgesteld. Een staf tegen de muur valt net niet om. Een schilderij mag, maar dan vermomd als sculptuur. De presentaties zijn doordesemd van het gedachtegoed van vaste Ateliers-docenten Marien Schouten en David Jablonowski. En dat is niet per se positief. Na een rondgang snak je naar een kunstenaar die buiten de afgewogen, abstracte scenario’s treedt.

Ronduit apocalyptisch

De thematiek die veel kunstenaars brengen is dystopisch, soms ronduit apocalyptisch, maar altijd in de toekomst liggend. Op techniek hebben we te lang vertrouwd, het tijdperk van vernietiging, van uit de hand gelopen experimenten, zinledige innovaties en contactloosheid, is aangebroken. De Amerikaan Michael Guidetti toont hoe leven kan ontstaan in een animatiefilm die herinnert aan het werk van Ed Atkins. Thomas Hämén (Zweden) laat Duracellkonijnen via batterijzuur contact maken met kloppende kunstharten. Johannes Büttner (Duitsland) toont een soort woestijnlandschap na de kernbom, met flarden van tenten en scheefhangende taarten.

Eén kunstenaar steekt boven dit alles uit. Dat is de Amerikaans-Nederlandse Kevin Gallagher. Ook Gallagher preludeert op de thematiek van vergankelijkheid maar hij doet dat op zoveel manieren, in zoveel opmerkelijke media (bloemzaden, lelies, geboetseerde wortels, sokken, gel, ventilatoren, suikervervanger sorbitol, pennen, plexiglas) en met veel gevoel voor schoonheid, kleur, humor en inhoud dat zijn presentatie, pal aan de ingang van de tentoonstelling, ook na tweede en derde bezichtiging overeind blijft. Dit is deep state: licht en toch zwaar, onbegrijpelijk en verleidelijk.