Cultuur

Interview

Interview

Conservator muziek Giovanni di Stefano van het Rijksmuseum met pianist Ronald Brautigum bij een oude fortepiano in het Rijksmuseum.

Foto Roger Cremers

Beethoven klinkt straks in de Eregalerij van het Rijksmuseum

Muziek in het Rijksmuseum

De nieuwe muziekconservator van het Rijksmuseum heeft grote plannen met de collectie. „De instrumenten moeten voor zover mogelijk tot klinken gaan komen.”

Aan de buitenzijde is nu weinig te zien. Nou ja: een fortepiano, strategisch geplaatst naast een enorm portret van koning Lodewijk Napoleon - de eerste eigenaar. Maar onder de klep is dit in 1808 door Sébastien Erard gebouwde instrument uniek. De binnenzijde is versierd met glasschilderingen, maar bovenal is het instrument sinds de bouw nauwelijks bespeeld, waardoor het aanvoelt en klinkt ‘als nieuw’. „Gretigheid. Diepe hebzucht”, is wat pianist Ronald Brautigam met een scheef lachje antwoordt als je hem vraagt naar zijn gevoel bij juist dít instrument.

Erard Frères, Fortepiano, 1808. Bruikleen uit de Koninklijke Verzamelingen. Foto Rijksmuseum

Vrijdag speelt hij er sonates van Beethoven op, in de Eregalerij van het Rijksmuseum, omringd door Rembrandts en Vermeers. „Dat alleen al maakt het tot een droomachtige ervaring”, zegt hij. „Dat je tijdens het spelen van Beethoven uit je ooghoek op Het Straatje van Vermeer uitkijkt. Maar deze Erard is ook echt geweldig. Vooral in de langzame middendelen van Beethovens sonates werd ik betoverd door de pure, zingende toon. Beethoven had thuis net zo’n Erard. Hij vond ze veel beter dan de Weense fortepiano’s. Krachtiger.”

Collectie historische instrumenten

Het optreden van Ronald Brautigam is het eerste evenement in de serie Muziek in het Rijksmuseum, waarin de collectie historische muziekinstrumenten van het museum tot klinken komt, en wordt verbonden met de collectie. „Dat laatste is net zo wezenlijk als het eerste”, zegt conservator muziek Giovanni Paolo Di Stefano (38). „Ter voorbereiding van mijn sollicitatiegesprek liep ik hier door het museum. Toen pas viel me echt op hoezeer muziek in de collectie een dominant onderwerp is. Daar kun je ontzettend veel mee doen.”

De BankGiro Loterij kende het museum recent 580.000 euro toe om de komende drie jaar uiteenlopende concerten te organiseren, van klassiek tot pop. En op de afdeling educatie wordt de allerlaatste hand gelegd aan de nieuwe multimediatour Muziek, die vanaf zaterdag downloadbaar is in de museumapp.

De tour leidt je in anderhalf uur langs 20 werken: schilderijen met muzikale onderwerpen, muziekinstrumenten en andere objecten, waarbij filmpjes en interviews met musici (onder andere violiste Janine Jansen, RCO chef Daniele Gatti, pianist Brautigam, dirigent en organist Ton Koopman en fluitiste Lucie Horsch) de stukken toelichten. „Een van de leukste toelichtingen vond ik die over een oude trompet”, zegt medewerker educatie Renate Meijer, verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de tour. „We vroegen daarvoor de dirigent van de Koninklijke Militaire Kapel Johan Friso, die zijn trompettist had meegenomen. Samen laten ze horen welke trompetsignalen vroeger gebruikt werden op het krijgsveld, hoe ‘linksaf’ klinkt, en hoe ‘halt’. Dat wekt zo’n instrument echt tot leven.”

Een hals versierd met vogeltjes

Op de schemerig verlichte afdeling muziekinstrumenten wijst conservator Di Stefano zonder aarzeling zijn eigen lieveling aan: een opklapbaar reisklavecimbel (1768) van bouwer Rijk van Arkel, een model als veel componisten en zangers in de achttiende eeuw gebruikten. „Ik vind het een prachtig ding”, zegt hij – met een verontschuldigend oog naar de viola da gamba van Barak Norman uit 1705 aan de overzijde, die met zijn rijk met vogels en bloemen versierde hals ook niet te versmaden is. „Maar de hele collectie hier is sterk en belangrijk”, zegt De Stefano. „Niet groot: die van het Haags Gemeentemuseum is met tweeduizend objecten vier keer groter. Maar die staan allemaal in depot, en wij kunnen die desgewenst hier ook tentoonstellen.”

Dat het Rijksmuseum drie jaar geleden een speciale conservator voor de muziekcollectie aantrok, is ongewoon. In de negentiende eeuw startten veel grote musea – het Metropolitan in New York, het Victoria and Albert in Londen – een instrumentencollectie. „Maar de trend is internationaal eerder dat de muziekconservator wordt ontslagen dan dat er iemand wordt aangetrokken”, zegt Di Stefano, wiens positie privaat wordt gefinancierd door de Stichting Kramer-Lems en het Rijksmuseum Fonds.

Eigen koers

„Het Rijks heeft een goede reden om een eigen, andere koers te varen”, zegt Di Stefano. „Alleen al van de schilderijen in de eregalerij heeft zeventig procent muziek als onderwerp. Muziek was belangrijk in de Nederlandse cultuur, en via muziek kun je een breder sociaal-historisch verhaal vertellen – ook door instrumenten naast schilderijen tentoon te stellen. Waarom bloeide de huismuziekcultuur, die we zoveel zien afgebeeld? Dat zegt veel over de calvinistische traditie, en het feit dat een rijke hofcultuur met grote orkesten ontbrak. Wist je dat violen voor vrouwen verboden waren? De viool was een kroeginstrument, en ook de speelhouding werd voor vrouwen ongepast gevonden. Voor viool gecomponeerde muziek konden vrouwen thuis wel spelen op een zogenaamde ‘pardessus de viole’, een sopraangamba – zittend, op schoot bespeeld – of op een Napolitaanse mandoline.”

Voor dames die de nagels liever spaarden was er zelfs een speciale pianoforte-gitaar, waarbij toetsen haakjes aansturen die de snaren dan aantokkelen.

„De bedoeling is dat de instrumenten uit de collectie voor zover mogelijk tot klinken gaan komen”, zegt Di Stefano. „Alleen hebben we als museum een informerende én een conserverende verantwoordelijkheid, dus je moet je wel afvragen wat wenselijk is. Oude houtblaasinstrumenten moet je niet nu nog willen bespelen – die zijn zeer kwetsbaar en vochtigheid is dan een veel te groot risico.” Maar dat geldt niet voor de fortepiano van Erard – al was Brautigam wel de eerste in 150 jaar die dat instrument een avondlang mag bespelen. „Ik wil niet ook de eerste zijn die de snaren breekt, we hopen maar dat het goed gaat”, lacht hij.

Conservator Di Stefano: „Nee! Dat mag je zelfs niet denken. We moeten voorzichtig zijn. We gaan dit instrument niet wekelijks gebruiken.”

Muzikale avond met Ronald Brautigam in het Rijksmuseum, 19/5, 20-22.30 uur. De muziektour is vanaf 19/5 downloadbaar in de Rijksmuseum-app of verkrijgbaar in het museum. Inl. rijksmuseum.nl