Recensie

Documentaire over inrichting staat aan de kant van de kinderen

Zap

‘Ik ben geen probleemkind, ik ben een uitdaging’ van Rolf Orthel brengt het leven van kinderen in de gesloten jeugdzorginrichting Transferium op een onbevooroordeelde manier in beeld.

‘Ik ben geen probleemkind, ik ben een uitdaging.’ (KRO-NCRV)

De stem buiten beeld zegt het aan het begin van de film twee keer nadrukkelijk, bijna als een geloofsbelijdenis: „Ik ben hier om te kijken en te luisteren.” Dat is de essentie van de observerende documentaire: geen commentaar, geen interviews, geen duiding. De beelden en geluiden moeten voor zichzelf spreken, de kijker dient uit wat hij daarvan meekrijgt zelf het verhaal construeren.

De stem behoort toe aan veteraan Rolf Orthel (80), die al meer dan een halve eeuw films maakt en in 2010 een Gouden Kalf kreeg voor zijn hele oeuvre. In de zogeheten Teledoc (anderhalf uur, bovengemiddeld budget) Ik ben geen probleemkind, ik ben een uitdaging. (KRO-NCRV) bevindt hij zich tussen tieners, in de gesloten jeugdzorginrichting Transferium te Heerhugowaard. De kleinzoon van de stem zat ook in zo’n jeugdinstelling. Op de wanden van de cel waren met hanenpoten twee woorden geschreven: „Help” en „Dood”.

Waarom die kinderen daar zitten, onder welke voorwaarden, waarom we wel horen over gewelduitbarstingen maar ze nooit zien, wat de hulpverleners. groepsleiders, therapeuten en docenten precies aan het doen zijn: al die vragen moeten we zelf beantwoorden, want er wordt echt niets uitgelegd.

Voor de documentairekijker van 2017 is dat een uitdaging, omdat de meeste televisieredacteuren er niet op vertrouwen dat we nog daartoe in staat zijn, en we het dus een beetje verleerd zijn. Voor mij zijn het vooral gevoelsmatige feitelijkheden die onthuld worden. Je voelt hoe slecht het zit tussen die kinderen en hun ouders. Je ruikt het wantrouwen en het lage zelfbeeld. Iris, die Stay Strong op haar arm heeft getatoeëerd, kan ook niet uitleggen waarom ze zich regelmatig diep snijdt en batterijen slikt, maar juist op haar 18de verjaardag niet. Wieke, een andere hoofdpersoon, kan het beter verwoorden, waarom ze haar moeder haat. En waarom ze nog niet helemaal toe is aan een minder beschermd bestaan in de buitenwereld.

Het Transferium is geen gevangenis, maar de onvrijwillige aanwezigheid, bekrachtigd door beslissingen van een jeugdrechter van wie we de zittingen ook mogen bijwonen, voelt toch als een straf. De titel van de documentaire, over probleemkind en uitdaging, wordt overigens in de film door niemand uitgesproken.

Aan het slot wordt de film mede opgedragen aan de nagedachtenis van Iris: Stay Strong. Maar er is nog iemand die we moeten gedenken. De film werd gemonteerd door een andere veteraan, de Israëlisch-Nederlandse filmmaker Danniel Danniel, die op 4 mei plotseling overleed, op 67-jarige leeftijd. Iedereen weet in de Nederlandse documentairewereld, dat als je heel veel materiaal hebt en door de bomen het bos niet meer ziet, je montagedokter Danniel Danniel moet bellen. Hij was in staat uit een wirwar van beelden een samenhangende film te smeden, die minstens op gevoelsmatig niveau klopte.

Zo’n film is Ik ben geen probleemkind… geworden: een soms raadselachtige, fascinerende en onbevooroordeelde impressie van een wereld die de meesten van ons niet kennen. Het is ook een geëngageerde film, niet omdat er iets beweerd of aangeklaagd wordt, maar omdat de maker voelbaar aan de kant staat van deze kinderen, die heel wat meer te verstouwen hebben dan de gewone martelingen van de puberteit. Die solidariteit blijkt vooral uit de bereidheid te kijken en te luisteren, naar hun stemmen en gedrag, naar deuren die geopend en gesloten worden, naar de ongemakkelijke aanblik van falende ouders en beschadigde kinderen.