Primeur: EU wijst lidstaat terecht

Poolse rechtsstaat EU-lidstaten houden er niet van elkaar de maat te nemen. Dinsdag gaven ze Polen toch op zijn kop, omdat het de onafhankelijkheid van rechters schaadt. Tot vreugde van eurocommissaris Timmermans.

Frans Timmermans. Foto Olivier Hoslet/EPA

Het werd het warme bad waarop Frans Timmermans vurig hoopte. Al anderhalf jaar ligt de tweede man van de Europese Commissie overhoop met de Poolse regering over de onafhankelijkheid van het Poolse Constitutionele Hof, die door een reeks besluiten is geknakt. Dinsdag spraken zeventien EU-lidstaten hun steun uit voor de eurocommissaris. Veel meer dan verwacht.

„Heel inspirerend” en „een uitstekend uitgangspunt” om door te gaan, noemde Timmermans dat na afloop tijdens een persconferentie. Voor Polen was het even slikken. EU-lidstaten nemen elkaar niet graag de maat, al helemaal niet openlijk. De hoop van Polen was dat niemand zou durven. De Commissie vreesde dat juist. Timmermans die aan de verzamelde ministers van Europese Zaken zit te vertellen hoe de soms ruzie-achtige dialoog met Polen nog niets heeft opgeleverd, en dan: doodse stilte.

Maar behalve van Hongarije, waarvan de rechtstaat ook onder de loep ligt, kreeg de Poolse minister Konrad Szymanski geen bijval voor zijn betoog dat Polen bepaalde waarden nu eenmaal anders interpreteert. Een handjevol landen zweeg. Het Verenigd Koninkrijk, Tsjechië, Slowakije en Litouwen zeiden zeer te hechten aan nationale soevereiniteit, maar bleven neutraal. En daarna: zeventien keer steun, van Finland tot Roemenië, inclusief Duitsland, Frankrijk en Nederland.

Lees ook dit profiel van oppositieleider Mateusz Kijowski: Deze grijze hipster wil Polen redden

Stapsgewijs escaleren

Sinds eind 2015 wordt Polen geregeerd door Recht en Rechtvaardigheid (PiS), een conservatieve partij die media, ambtenarij en rechtspraak naar het eigen evenbeeld wil kneden, omdat Polen sinds de val van het communisme in 1989 niet ingrijpend genoeg zou zijn veranderd. De partij haalde de bezem door publieke media en drukte de benoeming van drie nieuwe opperrechters door, ondanks brede, internationale kritiek over het ongrondwettelijke karakter van deze stap. Rechters die nog onder de vorige regering zijn benoemd, krijgen geen zaken meer voorgelegd en zijn gemarginaliseerd. Alleen de uitspraken van het Hof die de regering goed uitkomen, worden gepubliceerd.

Hoe moet het verder met Europa? In deze video leggen we het uit:

Ooit was er ruwweg één manier om op zoveel schendingen te reageren: artikel 7 van het EU-verdrag activeren en een land het EU-stemrecht ontnemen. Een radicale en daarom impopulaire optie. In 2014 introduceerde de Commissie tussenstappen, vervat in een ‘rule of law procedure’. Polen is het eerste land dat te maken heeft met dit proces, dat neerkomt op een opeenvolging van brieven en bijeenkomsten over en weer. Tot nu toe heeft het land alle aanbevelingen van de Commissie naast zich neergelegd.

Eerder dit jaar vroeg Timmermans lidstaten daarom om ruggesteun. Dat die er nu is, betekent niet dat het probleem is opgelost, maar het maakt het voor Polen wel een stuk moeilijker om het te negeren of om ‘de socialistische eurocommissaris’ te beschuldigen van partijpolitieke spelletjes, zoals het al maanden doet. En Timmermans? Die kan voorlopig weer verder met stapsgewijs ‘escaleren’, zonder meteen naar artikel 7 te hoeven grijpen.

Knallende ruzie

Hij benadrukte dinsdag tegenover de ministers dat het uiteindelijk niet alleen om waarden gaat of om het „in de hoek zetten” van één lidstaat. Wat uiteindelijk op het spel staat, is het functioneren van de EU en van de interne markt in het bijzonder. Met zoveel grensoverschrijdende handel moet iedereen ervan op aan kunnen dat de rechtspraak in elk EU-land eerlijk en a-politiek is. Timmermans stelde dinsdag tevreden vast dat de consensus hierover breed is.

„Ik hoop dat dit de Poolse regering zal stimuleren om stappen te zetten.”

Vooraf wilde Malta, momenteel roulerend EU-voorzitter, de kwestie eigenlijk liever niet agenderen. Aan zo’n lastig dossier valt weinig eer te behalen en voor je het weet ontstaat er knallende ruzie. Bij wijze van compromis kwam het op de lijst als een ‘AOB’ (any other business), het kneusje onder de agenda-items. Weggemoffeld of niet: het was voor het eerst dat EU-lidstaten spraken over de kwaliteit van de rechtstaat in een mede-lidstaat. Een doorbraak, zeker voor Brusselse begrippen. Het taboe op het elkaar de maat nemen is doorbroken.