Een beetje druk van de informateur en het knakte

5 vragen over de vastgelopen kabinetsformatie

Een dag nadat de formatie is mislukt, blijkt: Edith Schippers eiste duidelijkheid. En hoe lang er ook was gepraat, ineens waren ze weg.

D66-leider Alexander Pechtold staat dinsdag in de Tweede Kamer de pers te woord over het klappen van de onderhandelingen. Foto ANP / Bart Maat

1. Hoe liep het mis?

Er moest een beslissing vallen, vond informateur Edith Schippers (VVD) vorige week donderdag. Er was al weken gepraat over migratie, klimaat en inkomensbeleid, maar nu was het tijd voor VVD, CDA, D66 en GroenLinks om hun eisen op tafel te leggen. De informateur koos één onderwerp, migratie. En eiste duidelijkheid.

Het belangrijkste discussiepunt: moet met Afrikaanse landen worden afgesproken om in ruil voor geld vluchtelingen op te vangen? Zo’n afspraak is er nu met Turkije, maar GroenLinks is er veel kritischer over dan de VVD en het CDA. D66 zou, meer dan GroenLinks, bereid zijn geweest tot een compromis.

Het is een principieel punt. De partijen komen er niet uit, eind vorige week. Breken willen ze dan nog niet. Een weekend nadenken, spreken ze af. De informateur zet de onderhandelaars onder druk. In een brief die Schippers dinsdag aan de Tweede Kamer schrijft, staat dat zij de vier fractievoorzitters heeft gevraagd om „maandag 15 mei tot besluiten te komen, omdat uitstel geen nieuwe inzichten zou opleveren”.

Maar ook op maandag komt het niet goed. De vergadering wordt verschillende keren stilgelegd, partijen overleggen in één-op-één sessies, maar een (voorlopige) breuk blijkt onvermijdelijk. De onderhandelaars rest een afspraak over hoe de breuk naar buiten te brengen. Netjes en zonder verwijten.

2. Waarom duurde het zo lang voordat het mislukte?

Informateur Schippers had het zo mooi bedacht: hoe langer de vier partijen samen aan tafel zaten, hoe moeilijker het zou zijn om weg te lopen. Want dan moest je echt een verhaal hebben. Er kwam eerst een rij experts langs om de partijen aan tafel een zo objectief mogelijk beeld te geven van Nederland: hoe zijn we eraan toe, wat is er nodig? Schippers deed ook niet moeilijk over het verzoek van Jesse Klaver om niet op vrijdag te onderhandelen en het kwam maar af en toe voor dat de vier partijen ook in de avond doorpraatten. De strategie werkte niet. Het bleek op maandag toch ineens heel makkelijk om ermee te stoppen.

3. Is de ‘regenboogcoalitie’ definitief van tafel?

Nee. De vier partijen hebben op maandag, de dag van de mislukking, met elkaar afgesproken om „geen onnodige tegenstellingen te creëren” over wat er onderling is gebeurd en waarom het precies was vastgelopen. D66, die deze coalitie echt graag wilde, gaat ervan uit dat ze dat hebben gedaan met het idee: misschien zitten we straks toch weer bij elkaar.

Lees ook: al het laatste nieuws over de formatie in ons Formatieblog.

Voor GroenLinks is een doorstart de enige manier om misschien toch nog in het kabinet te komen. Er zijn ook VVD’ers die denken dat het nodig kan zijn, zo’n hernieuwde poging. Bij het CDA ligt het anders. Voor de christendemocraten is het klaar met GroenLinks. Maar ook het CDA vindt het ook niet nodig dat details over de mislukking naar buiten komen. Wat heb je eraan als al vóór de volgende formatieronde duidelijk is wat jij als partij hebt weggegeven of binnengehaald?

Informateur Schippers dinsdag bij het aanbieden van haar eindverslag aan Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib. Foto ANP / Bart Maat

4. Wie zijn de winnaars en wie de verliezers van deze breuk?

Edith Schippers is misschien wel de grootste verliezer. De informateur heeft hoog ingezet door van de vier partijen te vragen dat het op maandag do or die zou zijn. VVD-leider Mark Rutte hoopte dat Schippers zou slagen. Dat het anders liep, zal voor hem voelen als een gedeeld verlies. Daar komt bij: zijn eigen VVD en bijvoorbeeld ook de werkgevers waren de afgelopen weken aan het idee gewend geraakt dat er moest worden samengewerkt met GroenLinks.

D66 verliest ook: hun droomcoalitie komt er nu niet. Ook GroenLinks krijgt niet de kans om mee te regeren: verschillende Kamerleden zijn erg teleurgesteld.

Winnaars zijn er ook. Het CDA kun je zo zien, voorlopig. Die partij was nooit enthousiast over deze poging met GroenLinks. Kleinere christelijke partijen kunnen ook profiteren. De ChristenUnie geldt als de logische plaatsvervanger van GroenLinks aan tafel en de SGP hoopt dat het met die partij erbij lukt. VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie hebben samen een meerderheid van maar één zetel in de Tweede en Eerste Kamer. De steun van de SGP zal dan af en toe zeker nodig zijn. Zo’n kans om invloed uit te oefenen op het regeringsbeleid, net als eerder bij Rutte I, ziet de partij wel zitten.

5. Gaat de ChristenUnie nu meedoen?

Dat is lang niet zeker. ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers zei op dinsdag dat hij helemaal geen groot verlangen had naar kabinetsdeelname. Als zijn partij aan de onderhandelingstafel werd uitgenodigd, wilde hij praten. Maar pas als de ChristenUnie ervan overtuigd is dat het voor een serieuze poging zou zijn. In het Tweede Kamerdebat over de mislukte formatie, op woensdagochtend, wil hij horen waarom het is misgegaan en of er niet toch een kans is op een doorstart van de ‘regenboog’. Anders blijft hij liever wachten. Al weet ook de ChristenUnie: helemaal zeker is een mislukking nooit.