Cultuur

Interview

Interview

Een kind speelt in een opvanghuis in een township in Kaapstad, voor hiv-positieve kinderen en andere kinderen die getroffen zijn door de hiv-epidemie.

Foto Nic Bothma/EPA/ANP

Dure medicijnen: leer van Zuid-Afrika

Fatima Suleman toezichthouder medicijnprijzen

Zuid-Afrika wist de kosten van aidsremmers en andere medicijnen te beteugelen. De toezichthouder is er sterk, de prijslijsten zijn openbaar.

In de mondiale loopgravenoorlog om de medicijnprijzen is Zuid-Afrika een van de oudste slagvelden. Op het hoogtepunt van de aidsepidemie in de jaren negentig voerden hulporganisaties, artsen en de Zuid-Afrikaanse regering een felle strijd tegen medicijnfabrikanten die weigerden de prijzen van hun aidsremmers te verlagen voor arme hiv-geïnfecteerden. Uiteindelijk gingen de fabrikanten overstag en boden ze hun medicijnen veel goedkoper aan.

Over deze tamelijk succesvolle regels en maatregelen, die onder meer voorzien in een machtige toezichthouder en transparante prijzen, houdt de Zuid-Afrikaanse onderzoeker Fatima Suleman (47) deze dinsdag haar oratie aan de Universiteit Utrecht. Op de Prins Claus-leerstoel gaat ze onderzoek doen aan het betaalbaar maken en houden van essentiële geneesmiddelen.

Suleman, die voorzitter is van de toezichthouder voor medicijnprijzen in Zuid-Afrika, zal putten uit haar eigen ervaringen met de aanpak in haar vaderland. Leerzaam, want ook ontwikkelde landen worstelen steeds meer met dure medicijnen – minister Schippers (VWS, VVD) heeft ze op de Europese agenda gezet.

Tussenhandelaren

De verkoop van geneesmiddelen was, in Zuid-Afrika en elders, traditioneel een ondoorzichtig geheel, waarbij tussenhandelaren als apothekers bonussen en kortingen krijgen. Daardoor was het lastig te zien hoeveel een middel kostte. Ook in Nederland zijn er vaak grote verschillen tussen officiële prijzen en werkelijke prijzen.

Om de medicijnprijzen in de particuliere sector te beteugelen nam Zuid-Afrika drie maatregelen. Eén: voortaan gold voor elk geneesmiddel een vaste verkoopprijs, die openbaar werd. Twee: provisies en ‘gratis’ proefmonsters werden verboden. En drie: jaarlijks mochten de prijzen stijgen met een maximum dat door de toezichthouder werd bepaald op grond van onder meer inflatie en wisselkoersen.

Waar geneesmiddelen wereldwijd veel sneller in prijs stijgen dan de inflatie, bleven de stijgingen in Zuid-Afrika gematigd. Zo stegen de medicijnprijzen in 2014 met 5,82 procent, een fractie meer dan de inflatie, en in 2011 zelfs helemaal niet. „De prijzen zijn in elk geval minder gestegen dan fabrikanten wilden. Hoe hard ze ook hebben gelobbyd bij de minister van gezondheidszorg”, zegt Suleman.

Zuid-Afrika maakte werk van ‘generieke geneesmiddelen’, goedkopere versies van merkgeneesmiddelen die uit patent zijn. Nederland is daar ook actief mee bezig, maar België bijvoorbeeld veel minder. Generieke medicijnen kosten vaak maar eentiende van het oorspronkelijke merkmiddel.

Als er een generiek middel is, moet een apotheker dat aanbieden aan de patiënt. De levering van generieke geneesmiddelen aan de publieke sector wordt openbaar aanbesteed, zodat in principe het goedkoopste geneesmiddel wordt verstrekt. Het aandeel van de generieke medicijnen is tussen 2004 en 2012 fors toegenomen.

Te weinig data

De laatste jaren blijft het marktaandeel echter hangen op 50 procent. „Dat komt doordat er nu zoveel nieuwe dure, vaak biologische medicijnen op de markt komen”, zegt Suleman. Er wordt geprobeerd de prijzen te remmen door die te vergelijken met de prijzen in landen als Australië en Spanje. „Probleem is wel dat we nog te weinig data hebben over de prijzen in andere landen om een goede vergelijking te kunnen maken.” Medicijnfabrikanten geven weinig inzicht in de prijzen, ook in Nederland.

De strijd van de Zuid-Afrikaanse overheid voor betaalbare medicijnen leert volgens Suleman vooral: „Er moet een enorm sterke politieke wil zijn om medicijnen betaalbaar te houden.” De Nederlandse minister Schippers spreidt die wil tentoon, vindt Suleman: „Zij is een voortrekker van het internationale politieke debat over de medicijnprijzen”. Vooralsnog loopt Schippers tegen de muur van onwil in landen met een grote farmasector als Duitsland en Frankrijk: „Ook die landen zullen gaan inzien dat de prijzen van geneesmiddelen niet kunnen blijven stijgen.”